Shumë udhëtarë e shohin Nishin thjesht si një stacion karburanti gjatë rrugës për në Greqi apo Bullgari. Ata shohin rrugët e pluhurosura, arkitekturën brutale socialiste dhe mendojnë se ky qytet është vetëm një nyje tranziti pa shpirt. Ky është një gabim trashanik që vjen nga lười-sia e turistëve që kërkojnë vetëm sipërfaqen. Nishi nuk është një qytet që ju buzëqesh me detyrim. Ai është i vrazhdë, i rëndë dhe i mbushur me një histori që nuk kërkon falje. Ndryshe nga shkëlqimi plastik i vendit si Mikonos apo pastërtia e kuruar e disa zonave në Slloveni, Nishi ju përplas në fytyrë realitetin e një Ballkani që ka mbijetuar përmes gjakut dhe gurit.
Një dëshmitar i vjetër i këtij realiteti është Dragan, një burrë me lëkurë si lëvore lisi që shërben kafe pranë kalasë që prej vitit 1989. Dragan më tha, ndërsa pastronte një gotë rakie me një leckë që kishte parë ditë më të mira: Njerëzit vijnë këtu duke kërkuar monumente, por harrojnë se ky qytet është ndërtuar mbi eshtra. Çdo gur që prekni ka një emër që është harruar. Ai kishte të drejtë. Nishi nuk është një muze i mbyllur, është një organizëm i gjallë që ende merr frymë përmes plagëve të tij historike. Këtu nuk do të gjeni komoditetin e Durrës-it apo qetësinë që ofron Kanioni i Matkës, por do të gjeni të vërtetën.
“Historia është një makth nga i cili po përpiqem të zgjohem.” – James Joyce
Pika më tronditëse dhe dekonstruktuese e Nishit është pa dyshim Kulla e Kafkave (Ćele Kula). Le të ndalemi këtu për një moment. Imagjinoni një kënd rruge ku pluhuri i makinave që kalojnë drejt Sofjes ulet mbi një strukturë që dikur mbante 952 kafka njerëzish. Ky nuk është një dekor filmi horror. Është një monument i brutalitetit osman ndaj kryengritësve serbë të vitit 1809. Kur ecni drejt kullës, ajri ndryshon. Nuk ka asgjë të bukur këtu. Ka vetëm kockë të kalcifikuar dhe mbetje të dhëmbëve që duken sikur duan të thonë diçka në heshtje. Muret janë të vrazhdë, të lyer me një nuancë të zbehtë që vjen nga shekujt e ekspozimit ndaj lagështirës dhe harresës. Shumë kafka janë vjedhur ose janë varrosur nga familjarët, por ato që kanë mbetur të ngulura në llaç krijojnë një teksturë makabre që asnjë artist nuk do ta kopjonte dot. Ky vend dekonstrukton çdo ide romantike mbi luftën. Këtu lufta nuk ka lavdi, ka vetëm mbetje kalciumi dhe një ndjesi ftohtësie që depërton në palcë edhe në mes të vapës së korrikut.
Pika e dytë është Kalaja e Nishit (Tvrđava). Harrojeni idenë e kalave mesjetare me princesha. Kjo është një makinë lufte e ndërtuar mbi shtresa bizantine dhe romake. Ndërsa ecni nëpër portat e saj të rënda, mund të shihni sesi koha ka gërryer gurin. Këtu jeta vazhdon në një mënyrë pothuajse cinike: brenda mureve ku dikur derdhej plumb i nxehtë, sot të rinjtë pinë birra dhe dëgjojnë muzikë në festivale. Ky kontrast është thelbi i Nishit. Është një vend që nuk mban zi përgjithmonë, por që nuk harron kurrë. Është e ngjashme me atmosferën që mund të gjesh në Veliko Tarnovo, por me një ndjesi më industriale dhe më pak turistike. Nëse kërkoni destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje, Nishi ofron një përvojë që është më afër realitetit sesa kartolinave.
“Udhëtimi nuk është kurrë një çështje parash, por një çështje guximi.” – Paolo Coelho
Pika e tretë, Mediana, na kthehet në kohën e Kostandinit të Madh, i cili lindi këtu. Por mos prisni shkëlqimin e Romës. Mediana është një dekonstruksion i fuqisë perandorake. Mozaikët e saj, të mbuluar shpesh për t’u mbrojtur nga elementët, tregojnë një kohë kur ky qytet ishte qendra e botës. Megjithatë, sot ajo rrethohet nga lagje moderne që duken sikur po e gllabërojnë historinë. Ky tension midis lavdisë së lashtë dhe pragmatizmit modern është ajo që e bën turizmin dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovinë aq magjepsës për ata që dinë të vëzhgojnë. Nuk ka këtu asgjë nga pastërtia e Senj-it apo organizimi i Banja Luka-s. Ka vetëm gërmadha që refuzojnë të vdesin nën peshën e betonit të ri.
Pika e katërt është kampi i përqendrimit Red Cross (Logor Crveni Krst). Ky është ndoshta vendi më i sinqertë në qytet. Nuk ka filtra. Nuk ka shitës suvenirësh në hyrje. Ka vetëm tela me gjemba dhe dhoma të errëta ku njerëzit shënonin emrat e tyre në mure para se të dërgoheshin drejt vdekjes. Është një vizitë e vështirë, më e rëndë sesa një ngjitje në Durmitor apo një ecje nëpër pluhurin e Gostivar-it. Por është e domosdoshme për të kuptuar se historia dhe kultura e Ballkanit (Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë) nuk janë vetëm valle dhe ushqim, por edhe rezistencë ndaj tmerrit. Heshtja brenda këtij kampi është aq e dëgjueshme saqë bëhet e padurueshme.
Së fundi, Parku Memorial Bubanj. Tre grushta gjigantë prej betoni që ngrihen drejt qiellit në shenjë sfide. Ata përfaqësojnë burrin, gruan dhe fëmijën që u ekzekutuan këtu nga nazistët. Ky monument është një shembull i shkëlqyer i arkitekturës brutaliste jugosllave që dekonstrukton formën njerëzore në simbole fuqie. Ky vend është për ata që duan të ndjejnë madhështinë përmes dhimbjes. Është një ndjesi e ndryshme nga ajo që merrni në Bitolj apo Sokobanja, ku natyra dominon. Këtu dominon vullneti i njeriut për të mos u thyer. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Kushdo që kërkon vetëm relaks, kokteje buzë pishinës dhe histori të bukura me mbretër. Nishi është për ata që duan të shohin se si njerëzimi vazhdon të ecë përpara edhe kur është i rrethuar nga hijet e së kaluarës. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të parë se sa shumë versione të botës ekzistojnë jashtë flluskës sonë të rehatisë. Nishi është ai version i botës që ju mban zgjuar natën, duke pyetur veten se si mund të ekzistojë kaq shumë histori në një qytet që bota e quan thjesht një udhëkryq.