Ioannina: Miti i Argjendit dhe Realiteti i Sheqerit
Shumë njerëz vijnë në Ioannina, ose Janinë siç e njohim ne, duke pritur një qytet që shkëlqen si argjendi i tij i famshëm. Ky është keqkuptimi i parë i madh. Janina nuk është një xhevahir i pastër dhe i lëmuar. Është një qytet i rëndë, i mbytur nga lagështia e liqenit dhe i mbështjellë me një melankoli që të hyn në kocka. Nëse argjendi është maska e saj publike, sheqeri është sekreti i saj i errët dhe i vërtetë. Ky nuk është një udhëzues për turistët që duan t’i shpëtojnë vapës. Ky është një udhëtim në stomakun e një qyteti që refuzon të harrojë të kaluarën e tij otomane, ku çdo shtresë e petës së bakllavasë është një dëshmi e një epoke që nuk po jep shpirt.
Një mjeshtër i vjetër i quajtur Spiros, duart e të cilit ishin aq të rreshkura sa dukeshin si lëkura e një breshke të liqenit, më tha një herë ndërsa tymoste jashtë punishtes së tij: ‘Djali im, sheqeri në Janinë nuk përdoret për të ëmbëlsuar jetën, por për të konservuar dhimbjen’. Ai nuk po bënte poezi. Ai po fliste për mbijetesën. Në vitet 2026, ndërsa bota nxiton drejt ushqimeve sintetike, Janina mbetet një bastion i yndyrës shtazore dhe shurupit të dendur që të ngjit gishtat dhe shpirtin. Kjo nuk është një përvojë ‘vibrant’ apo ‘vibrant’ (dy fjalë që duhet të digjen në ferrin e marketingut), është një ballafaqim me dendësinë e historisë.
“Udhëtimi nuk është kurrë një çështje parash, por një çështje guximi.” – Paolo Coelho
Kur flasim për ëmbëlsirat këtu, nuk po flasim për gjëra të lehta që mund t’i hani pas palestrës. Po flasim për struktura arkitekturore prej brumi. Gjatë kohës që bëja eksplorimi i gjirit ballkanik greqi kosove dhe turqi, asnjë vend tjetër nuk kishte këtë raport obsesiv me shurupin. Edhe në Izmir apo në Shkup, ka një lloj moderimi. Në Janinë, moderimi është një fyerje për trashëgiminë e Ali Pashës. Kjo lidhet ngushtë me kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume, ku ëmbëlsira ishte simbol i statusit dhe fuqisë.
1. Select: Teatri i Kataifit
Nëse jeni duke kërkuar për diçka sterile, mos shkoni te Select. Ky vend ka një peshë që ndihet që në prag. Kataifi i tyre nuk është thjesht një ëmbëlsirë, është një lëmsh fijesh që duken si flokët e artë të një krijese mitologjike të mbytur në mjaltë. Kur kafshon, dëgjon krcitjen e petës që është pjekur me një saktësi kirurgjikale. Ky nuk është një ‘hidden gem’, është një monument. Në vitin 2026, ata ende përdorin të njëjtën recetë që përdornin kur qyteti ishte nën një tjetër flamur. Është një përvojë që të kujton se disa gjëra nuk duhet të ndryshojnë kurrë, ndryshe nga zhvillimet moderne në vende si Tivat apo Pula, ku gjithçka po bëhet e njëjtë për t’u pëlqyer masave.
2. Kolionasios: Inxhinieria e Bakllavasë
Ky dyqan e trajton bakllavanë si një projekt inxhinierik. Ata nuk mjaftohen me shtatë shtresa. Ata kërkojnë përsosmërinë në ajrin midis shtresave. Bakllavaja e Janinës dallohet sepse nuk është shumë e lartë, por është tmerrësisht e dendur me arra dhe fëstëkë. Kolionasios ka arritur të eksportojë këtë shije, por të hani atë në dyqanin e tyre në Janinë është diçka tjetër. Aroma e gjalpit të dhisë që vjen nga prapaskena është pothuajse dehëse. Është një aromë që të ndjek, ashtu si mjegulla e mëngjesit në Kanioni Rugova ose freskia e maleve në Brezovicë, por shumë më e rëndë dhe më e pasur.
“Gjithçka që na duhet është të kemi një sens të mirë të orientimit, edhe nëse jemi të humbur në mes të ëmbëlsirave.” – Anthony Bourdain
Gjatë një pasditeje kur dielli po perëndonte mbi liqen, duke krijuar një dritë të zbehtë që i jepte mureve të kalasë një ngjyrë gjaku, pashë një burrë që hante një ‘Klou’. Kjo është një ëmbëlsirë specifike e Janinës, një lloj rrotulle me arra. Ai nuk po e shijonte. Ai po e hante me një lloj urgjence, sikur të ishte vakti i tij i fundit. Kjo është Janina. Këtu nuk ka vend për diçka sipërfaqësore. Nëse doni të shihni destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje që kanë ruajtur identitetin e tyre pa u korruptuar nga Instagrami, Janina është në krye të listës, pikërisht për shkak të këtyre dyqaneve që refuzojnë të përdorin ngjyrues artificialë.
3. Motis: Roje i Traditës
Motis është vendi ku shkojnë vendasit kur duan të ndiejnë shijen e shtëpisë së gjyshes së tyre, nëse gjyshja e tyre do të ishte një diktatoret e rreptë e kuzhinës. Nuk ka dekorime të tepërta. Nuk ka drita neoni. Vetëm tavolina të vjetra dhe erë e fortë kanelle. Galaktoboureko këtu është një mrekulli. Kremi është aq i trashë sa duket sikur mund të mbajë peshën e të gjithë historisë së Ballkanit, nga Graçanicë deri në Pljevlja. Është e nxehtë, e ëmbël dhe paksa brutale për mëlçinë tuaj. Por kush vjen në Janinë për të jetuar përgjithmonë?
4. Dimitris: Mbreti i Budingut
Për ata që mendojnë se budingu është vetëm ushqim për fëmijë, Dimitris do t’ju ndryshojë mendjen. Versionet e tyre të Rizogalo (puding orizi) janë të famshme. Ata përdorin qumësht të freskët nga delet që kullotin në malet e Pindit. Shija është e egër, paksa e thartë në fund, por e balancuar me një shtresë të trashë sheqeri të djegur sipër. Është një kontrast që të kujton ndryshimin mes bregdetit të Vodice dhe egërsisë së Biograd na Moru. Janina nuk të përkëdhel, ajo të sfidon.
5. Averof: Institucioni
Në rrugën kryesore që të çon në kala, Averof qëndron si një rojtar i vjetër. Ky vend është gjithmonë plot, por jo me turistë që bëjnë selfie. Këtu do të shihni burra të vjetër që diskutojnë politikën ndërsa pinë kafe greke dhe hanë një copë revani. Revani këtu është i lagur aq mirë sa duket sikur sapo ka dalë nga një zhytje në liqen, por pa atë shijen e baltës. Është një vend që ka një dinjitet që nuk e blen dot me para. Është i njëjti lloj dinjiteti që gjen në qytetet e vjetra ballkanike që kanë parë luftëra dhe paqe, e përsëri kanë mbetur në këmbë.
Pse të vizitoni Janinën në 2026? Jo për të parë monumentet që mund t’i shihni në Google Street View. Vizitojeni për të kuptuar se si sheqeri mund të jetë një formë rezistence. Nëse jeni një person që kërkon lëngje ‘detox’ dhe sallata pa shije, qëndroni larg këtij qyteti. Janina do t’ju përtypë dhe do t’ju nxjerrë jashtë si një bërthamë vjetër ftoi. Ky vend është për ata që duan të ndiejnë peshën e ekzistencës në çdo kafshatë. Udhëtimi në këto pesë dyqane nuk është një shëtitje, është një pelegrinazh në altarin e glukozës dhe nostalgjisë. Kur dielli ulet pas maleve dhe dritat e kalasë fillojnë të pasqyrohen në ujërat e turbullta, një bakllava e nxehtë është e vetmja gjë që bën sens në këtë botë kaotike.