Kroacia përtej zhurmës: Dekonstruksioni i mitit të pushimeve moderne

Shumë njerëz besojnë se Kroacia është thjesht një paradë jahtesh në Hvar ose një bllokim trafiku në hyrje të Splitit. Ky është gabimi i parë i turistit amator. Realiteti i vërtetë i Adriatikut nuk gjendet në shkëlqimin fals të resorteve që imitojnë perëndimin, por në ishujt ku goma e makinës nuk ka shkelur kurrë mbi kalldrëm. Në vitin 2026, ndërsa bota nxiton drejt digjitalizimit total, këto pesë ishuj ofrojnë diçka që as paratë nuk e blejnë dot lehtë: mungesën e plotë të zhurmës mekanike. Ne jemi mësuar me kakofoninë e qyteteve si Pula ose kaosin e bregdetit në Mamaia, por këtu, rregullat e lojës ndryshojnë rrënjësisht.

“Deti është gjithçka. Ai mbulon shtatë të dhjetat e globit tokësor. Fryma e tij është e pastër dhe e shëndetshme. Është një shkretëtirë e madhe ku njeriu nuk është kurrë vetëm.” – Jules Verne

Një peshkatar i vjetër i quajtur Dragan, të cilin e takova në molin e Zlarinit ndërsa pastronte rrjetat e tij me një durim që vetëm deti ta mëson, më tha diçka që më mbeti në mendje: “Makinat vrasin bisedën. Kur njerëzit ecin, ata duhet të përshëndeten. Kur ata ngasin makinën, ata thjesht kalojnë përbri njëri-tjetrit si hije të nxitura.” Kjo filozofi peshkatari është shtylla kurrizore e jetës në këto ishuj. Këtu nuk ka vend për nxitimin që gjen në Constanta apo në plazhet e mbipopulluara në Rërë e Artë. Këtu, koha matet me lëvizjen e diellit mbi gurët gëlqerorë.

Silba: Ishulli i këmbësorëve dhe i kullës së dashurisë

Në Silba, koncepti i lëvizjes është i reduktuar në formën e tij më primitive: ecjen. Ky ishull nuk pranon as biçikleta gjatë muajve të verës. Imagjinoni një botë ku mjeti i vetëm i transportit është një karrocë dore e vogël që vendasit e quajnë ‘karatila’. Micro-zooming në Silba do të thotë të ndalesh te tekstura e gurit të kullës ‘Marinić’. Guri është i ftohtë, i lëmuar nga erërat e forta të dimrit, dhe mban erë kripë e rozmarinë të egër. Nuk ka tym shkarkimi, nuk ka boritë që dëgjohen deri në Ulqin. Vetëm zhurma e sandaleve mbi pllakat e vjetra.

Nëse po kërkoni një përvojë që lidhet me maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, Silba është pika ku historia nuk është e shkruar në libra, por në mungesën e modernitetit agresiv. Arkitektura këtu është modeste, pothuajse asketike, duke u distancuar nga stilet e rënduara që mund të shohësh në Xanthi apo në qytetet e vjetra bullgare si Melnik.

Zlarin: Ku koralet zëvendësojnë metalin

Zlarini është ishulli i koralit të kuq. Por për ne, ai është ishulli i pastërtisë akustike. Kur zbret nga trageti, gjëja e parë që të godet nuk është pamja, por era. Është një përzierje e pishave të nxehura nga dielli dhe jodit. Pa makina, ajri nuk ka atë shtresën e hollë të pluhurit që karakterizon qendrat urbane si Maribor. Në Zlarin, mund të dëgjosh bisedën e një çifti në anën tjetër të gjirit, jo sepse ata bërtasin, por sepse nuk ka asgjë tjetër që ta mbytë zërin e tyre.

“Mesdheu është një botë ku e kaluara nuk është pas nesh, por brenda nesh.” – Predrag Matvejević

Në këtë ishull, peshkimi dhe nxjerrja e koralit janë pjesë e asaj që ne e quajmë kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume. Është një jetë e ngadaltë, e ngjashme me rrugicat e qeta të Izmirit të vjetër, por e rrethuar nga një kaltërsi që të thyen sytë. Nuk ka asnjë makinë që të prishë këtë simfoni natyrale.

Lopud dhe Koločep: Rojet e heshtura të Dubrovnikut

Lopudi është një kontrast i fortë me zhurmën e afërt të Dubrovnikut. Ndërsa turistët në qytetin e vjetër shtyhen për një foto, në Lopud njerëzit ecin drejt plazhit të Šunj përmes një shtegu pyjor. Këtu, analiza sociologjike është e thjeshtë: njerëzit janë më të qetë kur nuk kanë timon në dorë. Ata vëzhgojnë hardhitë, ngjashëm me vreshtat e Tikvesh, dhe ndalojnë për të folur me të huajt. Koločep, nga ana tjetër, është edhe më intim. Me më pak se 200 banorë, ky ishull është një kopsht gjigant botanik ku makinat janë thjesht një koncept i huaj, i harruar diku në kontinentin e zhurmshëm.

Susak: Ishulli i rërës dhe i izolimit total

Susak është anomaliteti i Adriatikut. I gjithi i ndërtuar mbi rërë, ky ishull ka një dialekt që as kroatët e tjerë nuk e kuptojnë plotësisht. Pa rrugë të asfaltuara, rrugicat janë shtigje pluhuri që të kujtojnë lirinë e fëmijërisë. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Kushdo që ka nevojë për luks sipërfaqësor, kondicioner në çdo hap dhe shërbim të shpejtë. Susak kërkon durim. Ai kërkon që ju të djersini nën diell dhe të ndjeni rërën nëpër dhëmbë. Është një përvojë e papërpunuar, e ngjashme me pjesët më të egra të bregdetit ballkanik.

Pse udhëtojmë drejt heshtjes?

Në fund të ditës, braktisja e makinës për disa ditë nuk është një sakrificë, është një çlirim. Ne udhëtojmë drejt këtyre ishujve për të gjetur atë që kemi humbur në trafikun e qyteteve tona. Heshtja e këtyre vendeve nuk është boshe; ajo është e mbushur me zhurmën e cikadave, me goditjen e lehtë të valëve pas varkave të drurit dhe me zërat e njerëzve që nuk nxitonë për asgjë. Kur dielli perëndon në këto brigje, ju nuk dëgjoni motorët që ndizen, por vetëm frymëmarrjen e detit. Ky është udhëtimi i vërtetë: jo për të parë diçka të re, por për të parë gjithçka me sy të tjerë, pa filtrin e xhamit të parmë të një makine.