Shumë njerëz vijnë në Budvë në vitin 2026 duke kërkuar një lloj Miami ballkanik, një vend ku luksi i jahteve dhe zhurma e klubeve të natës mbulon çdo gjurmë të lashtësisë. Ky është gabimi i parë dhe më i madh i udhëtarit modern. Ata shohin dritat neon, por nuk nuhasin kripën që ka ngrënë gurët e kështjellës për dy mijë vjet. Budva nuk është një kartolinë e lëmuar. Ajo është një qytet që ka mbijetuar tërmete, rrethime dhe, së fundmi, sulmin më të rëndë: turizmin masiv që tenton t’i fshijë shpirtin. Ne jemi mësuar t’i shohim këto destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje si vende argëtimi, por Kalaja e Budvës kërkon një vështrim më të ashpër dhe më të ndershëm. Unë këtë e mësova nga një dëshmitar vendas. Një peshkatar i vjetër i quajtur Dragan, me duar që ngjasonin me lëvoren e tharë të një ulliri, më ndaloi pranë portës së vjetër. Ai nuk shiste bileta varke. Ai shiste heshtje. ‘Shiko ato gurë,’ më tha duke treguar bazamentin e Citadelës. ‘Ata nuk lëvizën kur toka u drodh në ’79, sepse janë të lidhur me gjakun e Kadmit.’ Dragan më tregoi se si në vitet ’80, qyteti u rindërtua gur mbi gur, por diçka humbi në atë proces: një lloj qetësie që sot e gjen vetëm nëse di ku të shohësh, larg hoteleve me pesë yje.
‘Në lindjen e njerëzimit, takimi më i bukur mes tokës dhe detit duhet të ketë ndodhur në bregdetin e Malit të Zi.’ – Lord Byron
Budva e vitit 2026 është një dekonstruksion i gjallë i historisë. Nëse mendoni se ky është një vend i ngjashëm me Rovinj apo qytetet e qeta si Kavala, jeni larg realitetit. Budva ka një egërsi që as betoni i ri nuk e mposht dot. Ndërsa ecën nëpër rrugicat e ngushta të Qytetit të Vjetër, ndjen se si ajri ndryshon. Nuk është më aroma e parfumeve të shtrenjta, por një erë e rëndë lagështie, peshku të pjekur dhe guri të vjetër që djersin nën diellin e korrikut. Ky nuk është një mjedis i sterilizuar. Është një kaos i organizuar ku kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume përplasen me njëra-tjetrën pa kërkuar falje. Le të ndalemi te një detaj që shumica e vizitorëve e anashkalojnë: rrethi i kështjellës në anën jugore. Këtu, guri i gëlqeror ka marrë një nuancë hiri të errët. Nëse qëndroni aty për dhjetë minuta, do të shihni se si drita reflektohet mbi sipërfaqen e detit dhe krijon vegime mbi muret e larta. Ky është momenti për të folur për legjendën e Kadmit dhe Harmonisë, të cilët sipas mitit, gjetën strehë këtu pasi u dëbuan nga Teba. Ata u shndërruan në gjarpërinj për të mbrojtur këtë tokë. Simboli i dy peshqve që shihni të gdhendur në mure nuk është thjesht dekor. Është një kujtesë e një dashurie që sfidoi perënditë. Ky udhëzues mund të shërbejë si një pjesë e udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera, por Budva kërkon një vëmendje specifike, pothuajse kirurgjikale. Ky qytet ka më shumë të përbashkëta me peshën historike të Çanakkale sesa me qetësinë artificiale të resorteve moderne.
‘Budva është një anije guri e ankoruar në kohë, por pasagjerët ndryshojnë çdo sezon, duke lënë pas vetëm pluhur dhe tregime.’ – Stefan Mitrov Ljubiša
Për të kuptuar thellësinë e këtij vendi, duhet të bëjmë një auditim ligjor të hapësirës. Në vitin 2026, çmimi i një kafeje në Piazza mund të shkojë deri në shtatë euro, një çmim absurd që paguhet për iluzionin e të qenit në qendër të botës. Por vetëm pesëdhjetë metra më tutje, në një rrugicë që mban erë detergjent dhe vjetërsi, mund të gjeni një ‘konoba’ ku vera shërbehet në gota të trasha qelqi dhe ku historia nuk shitet me pakicë. Ky kontrast është ajo që e bën Budvën të jetueshme. Kjo nuk është Kreta, ku antikiteti është i rrethuar me roje. Këtu, ju jetoni brenda antikitetit, qoftë edhe duke u mbështetur në një mur që ka parë ushtritë veneciane dhe osmane. Krahasuar me male si Žabljak apo pyjet e dendura si Pylli Biograd, Budva është e zhveshur, e ekspozuar dhe shpeshherë e lodhur nga vëmendja. Nëse kërkoni një vend për t’u ndjerë rehat, shkoni në Braç ose në qetësinë që ofron maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike. Budva nuk është këtu për t’ju bërë të ndiheni mirë. Ajo është këtu për t’ju treguar se si koha i transformon perandoritë në bare plazhi. Kur dielli fillon të ulet, kështjella ndryshon ngjyrë. Nga një e verdhë e zbehtë, shndërrohet në një bakër të ndezur. Kjo është ora kur duhet të ngjiteni në muret e sipërme. Pamja që hapet nuk është thjesht deti, por një pasqyrë e gjithë asaj që turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine përfaqësojnë: një luftë e vazhdueshme mes ruajtjes së memories dhe dëshirës për fitim. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Ata që kërkojnë heshtje absolute, ata që urrejnë kontrastin e betonit me gurin antik dhe ata që nuk kuptojnë se një qytet mund të jetë njëkohësisht i shenjtë dhe profan. Budva e vitit 2026 është një testament i qëndresës ballkanike. Ajo është e zhurmshme, shpeshherë e pistë në skajet e saj, por ka një shpirt që nuk mund të blihet me asnjë sasi eurosh të turistëve të pasur. Për ata që e kuptojnë këtë, Kalaja nuk është një monument, por një organizëm i gjallë që merr frymë përmes legjendave të saj të gurtë.