Miti i Adriatikut Kristal dhe Gënjeshtra e Kartolinave
Harroni gjithçka që keni parë në reklamat e shndritshme të vitit 2026. Ata ju premtojnë ujëra të kaltër dhe qetësi hyjnore, por e vërteta është se Adriatiku po mbytet nga jahtet e bardha që duken si dhëmbë plastikë mbi një mish dhëmbësh të pezmatuar. Turizmi masiv e ka kthyer bregdetin në një supermarket gjigant, ku peshku ‘i freskët’ shpesh vjen i ngrirë nga magazinat e largëta të Europës Veriore. Por, si një eksplorues që kërkon kockat e vjetra të një civilizimi që po jep shpirt, unë u ktheva në Kroaci për të gjetur ato pak cepa ku era e naftës së vjetër dhe kripës ende mund të mposhtë aromën e locionit të diellit. Këtu nuk bëhet fjalë për luksin e rremë të hoteleve me pesë yje, por për gjakun në duart e peshkatarëve dhe shijen e vërtetë të detit. Në krahasim me qytetet si Koper apo Durrës, ku industria ka mbytur shpirtin e portit, këta ishuj mbajnë ende një lloj rezistence të heshtur.
“Nuk ka asgjë më të ndershme sesa një peshk i pjekur mbi dru ulliri, pa asnjë zbukurim tjetër përveç kripës dhe vajit që ka parë më shumë histori sesa ne të gjithë.” – Rebecca West
Një bisedë me detin: Stjepan dhe rrjetat e grisura
Një peshkatar i vjetër i quajtur Stjepan, me fytyrën si një hartë e tharë nga dielli dhe sytë e njelmët, më tregoi në portin e Komizhës se deti nuk është më ai i dikurshmi. ‘Deti është i lodhur,’ tha ai, ndërsa pastronte një sargo të vogël me një thikë që dukej se kishte prerë mish për një shekull. ‘Njerëzit vijnë këtu dhe duan që gjithçka të jetë e bukur, por peshku i mirë kërkon vuajtje. Ai kërkon të zgjohesh në orën katër të mëngjesit kur ajri të djeg mushkëritë dhe duart të ngrijnë mbi rrjeta.’ Ai nuk po fliste për maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike në mënyrën romantike që bëjnë udhëzuesit, por për një luftë të përditshme për mbijetesë. Në ato momente, teksa shikoja gjakun e peshkut që përzihej me ujin e portit, kuptova se ku duhet kërkuar ushqimi i vërtetë.
1. Vis: Rezistenca e fundit në Komiža
Ishulli Vis është një thikë e ngulur në zemër të detit të hapur. Për dekada ishte një bazë ushtarake, e mbyllur për botën, dhe kjo e shpëtoi nga shkatërrimi. Në Komiža, peshku nuk është thjesht ushqim, është fe. Këtu duhet të kërkoni ‘Peka’ e vërtetë. Imagjinoni një oktapod që ka thithur çdo aromë të gurit dhe rozmarinës, i mbuluar me një kapak hekuri dhe i rrethuar nga thëngjijtë për orë të tëra. Kur kapaku ngrihet, avulli që dalin është si një shpirt që çlirohet. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë pjata të dekoruara me lule artificiale. Këtu tavolinat janë prej druri të vjetër, të rrahura nga era e Jugos. Nëse doni të keni një ide se si krahasohen këto me destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, Vis qëndron si një bastion i vjetër që refuzon të dorëzohet para modernizmit plastik.
2. Brač: Peshku mes gurëve të bardhë
Në Brač, guri është mbret, por peshku është zoti i fshehur. Përderisa shumica e njerëzve shkojnë në Zlatni Rat për të bërë foto që do t’i harrojnë pas dy ditësh, ju duhet të shkoni në brendësi, në fshatrat ku vaji i ullirit është më i trashë se gjaku. Peshku këtu piqet thjesht: gradela. Zjarri duhet të jetë prej druri të vjetër hardhie. Nuk ka nevojë për salca të komplikuara si në Volos apo restorantet e shtrenjta të Sveti Stefan. Vetëm kripë deti dhe një degë rozmarine për të lyer lëkurën e peshkut me vaj. Shija është brutale, e drejtpërdrejtë, si një goditje në fytyrë nga një dallgë dimri. Është një kontrast i fortë me qetësinë artificiale që gjen te Liqenet e Plitvicës, ku natyra është vënë në kornizë për turistët.
3. Korčula: Shpirti i mbyllur në mure
Korčula është një labirint gurësh ku era e peshkut të skuqur përzihet me aromën e verës Grk. Këtu, peshku i shkëmbit është specialiteti që duhet të kërkoni. Janë ata peshq të vegjël, me gjemba, që jetojnë mes vrimave të shkëmbinjve dhe që kanë shijen më intensive të mundshme. Në një restorant të vogël në periferi të qytetit të vjetër, pashë një kuzhinier që nuk fliste fare. Ai thjesht hidhte peshkun mbi zjarr dhe na shikonte me përbuzje sikur nuk e meritonim atë vakt. Dhe kishte të drejtë. Ne jemi thjesht kalimtarë, ndërsa ai peshk ishte pjesë e një historie mijëravjeçare. Ky qytet të kujton Arad apo qendra të tjera të vjetra tregtare, por me kripën që të djeg lëkurën.
“Udhëtimi nuk është për të gjetur vende të reja, por për të humbur ato të vjetrat që mbajmë brenda nesh.” – Cesare Pavese
4. Hvar: Përtej fasadës së jahteve
Hvar është i tmerrshëm gjatë korrikut. Është një makth i zhurmshëm njerëzish që kërkojnë të duken të rëndësishëm. Por në vitin 2026, nëse lëvizni drejt Stari Grad ose fshatrave të vegjël si Vrboska, do të gjeni ende njerëz që e trajtojnë peshkun me respekt. Këtu duhet të provoni Gregada, një zierje peshku me patate dhe qepë që është kaq e thjeshtë sa të bën të qash. Nuk ka asgjë moderne këtu. Është ushqimi i varfër i peshkatarëve që sot shitet si delikatesë për ata që kanë mjaftueshëm para por pak shije. Krahasoni këtë me atmosferën e Strugë apo qetësinë e Sjenica, ku ushqimi ende ka një lidhje të drejtpërdrejtë me tokën dhe jo me Instagramin.
5. Mljet: Heshtja dhe egërsia
Mljet është ishulli ku Odisea thuhet se u mbajt rob për shtatë vjet. Unë do të kisha qëndruar shtatëdhjetë. Këtu peshku kapet në liqenet e kripura dhe piqet në mes të pyjeve me pisha. Është një eksperiencë pothuajse fetare. Nuk ka zhurmë, nuk ka reklama, vetëm zhurma e druve që kërcasin dhe era e peshkut që po bëhet gati. Ky është vendi ku duhet të vijnë ata që janë lodhur nga qytetet si Banja Luka apo lartësitë e Lovćen. Mljet nuk të mirëpret, ai të toleron. Dhe kjo është ajo që e bën ushqimin këtu të jashtëzakonshëm. Nuk po përpiqen të të shesin diçka; po të japin një pjesë të egërsisë së tyre.
Kush nuk duhet të vizitojë kurrë këto vende?
Nëse jeni nga ata njerëz që ankohen se nuk ka mjaftueshëm akull në pije, ose që presin që peshku të mos ketë hala, qëndroni në shtëpi. Këta ishuj nuk janë për ju. Adriatiku i vërtetë është i ashpër, i pisët nëpër cepa dhe shpeshherë i vrazhdë. Peshku më i mirë hahet me duar, me thonj të nxirë nga vaji i ullirit dhe me një verë shtëpie që të bën të rrudhësh ballin. Ne udhëtojmë jo për të gjetur rehati, por për t’u ndjerë gjallë, dhe asgjë nuk të bën të ndihesh më gjallë sesa të kuptosh se je thjesht një hallkë e vogël në zinxhirin ushqimor të këtij deti të lashtë dhe të lodhur. Kroacia e vitit 2026 është një betejë mes asaj që ishte dhe asaj që po bëhet, dhe këta pesë ishuj janë llogoret e fundit ku shija ende ka rëndësi.