Ora eshte 06:00 e mengjesit ne Berane dhe ajri ka shijen e metalit te ftohte dhe te pishes se djegur. Ketu nuk ka asnje shenje te shkelqimit te rretheve turistike bregdetare si Makarska apo Mljet. Ne vend te tyre, ju pret nje horizont i thyer arkitekture socialiste qe perplaset me egersine e maleve Bjelasica. Ky nuk eshte nje udhetim per ata qe kerkojne luks, por per ata qe duan te ndjejne peshen e vertete te tokes nen kembet e tyre. Lumi Lim rrjedh me nje zhurme te mbytur, duke mbartur me vete tregimet e nje qyteti qe ka pare kohe me te mira, por qe refuzon te dorezohet para harreses. Ne kete ore, drita eshte nje gri e zbehte qe zbulon skajet e rrepte te maleve qe rrethojne qytetin si nje fortese natyrore. Nje plak i quajtur Dragan, i cili ka kaluar shtate dekada duke ndjekur delet neper keto kreshta, me tregoi nje te vertete qe asnje broshure nuk e thote: Malet ketu nuk jane per t’u pushtuar, ato jane per t’u duruar. Ai me tha se nese e degjon me kujdes eren ne Lubnice, mund te degjosh zërat e atyre qe kane kaluar ketej shekuj me pare, duke kerkuar strehe ne guret e larte. Ne kete udhetim drejt lartesive, Berane sherben si nje portal drejt nje bote ku kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume jane te gatuara ne cdo koker melli dhe ne cdo rrudhe te fytyrave te vendasve.
“Natyra nuk eshte nje vend per t’u vizituar. Eshte shtepia jone.” – Gary Snyder
Rreth ores 09:00, kur mjegulla fillon te terhiqet nga lugina, shtegu drejt Cmiljevica fillon te zbuloje teksturen e tij te vertete. Toka ketu eshte nje perzierje e baltes se zeze dhe gureve te calcitit qe kercasin nen cizme si kocka te thara. Nuk ka asgje te lemuar ne kete rruge. Cdo hap eshte nje negocim me rrenjet e medha te pishave qe dalin nga nentoka si gishtat e nje gjiganti te varrosur. Ne kete pjese te rruges, njeriu ndjehet i vogel. Erera e rreshires eshte aq e forte sa te djeg ne fyt, nje ndjesi qe te kujton se je shume larg sterilizimit te qyteteve moderne si Maribor apo Trogir. Duke u ngjitur, shohim mbetjet e nje stani te vjeter, ku druri eshte nxirre nga dielli dhe shiu, duke u kthyer ne nje skulpture te dhunes natyrore. Ky eshte momenti ku kupton se Berane eshte nje nga ato destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje qe kerkon nje angazhim total fizik dhe shpirteror. Ketu nuk vjen per te bere fotografi per rrjetet sociale, por per te humbur ne heshtjen e dendur te pyllit. Mesdita na gjen ne nje lartesi ku pemet fillojne te rrallohen dhe horizonti hapet me nje dhunshmeri vizuale. Ne perendim, mund te shohesh siluetat e largeta te maleve qe kufizojne Tara, nje pamje qe te kujton se Ballkani eshte nje labirint i pafund kreshtash dhe luginash. Dreka eshte nje ritual i thjeshte por i shenjte: nje cope djathe i kripur deleje, buke e zeze e pjekur ne prush dhe pak uje nga nje burim qe ka shijen e debores se shkrire. Ky eshte momenti i auditimit tim mjeko-ligjor te kostove te ketij udhetimi. Nje guide lokale per nje dite kushton rreth 40 euro, nje vlere e paperfillshme per sigurine qe te ofron ne keto shtigje ku shenjat shpesh jane te mbuluara nga myshku. Nje vakt ne nje katun (stan mali) nuk do t’ju kushtoje me shume se 10 euro, por shija e kachamak-ut te fresket eshte e pakrahasueshme me cdo gje qe mund te gjeni ne restorantet e Krujë apo Shkup. Transporti nga qendra e qytetit deri ne fillim te shtigjeve kryesore mund te behet me nje taksi te vjeter per 15 euro, nese dini te negocioni me rreptesine e nje tregtari vendas.
“Udhetari sheh ate qe sheh, turisti sheh ate qe ka ardhur te shohe.” – G.K. Chesterton
Pasdite, drita ndryshon ne nje nuancë te arte te rende qe i kthen majat e gurta ne katedralet e natyres. Ky eshte segmenti me i veshtire i dites, ku lodhja fillon te ndjehet ne muskuj, por eshte edhe momenti i nje qartesie te cuditshme. Duke ecur ne kreshten qe ndan Beranen nga e panjohura, kupton se ky vend ka nje lidhje me te forte me Tetovë apo Shkup sesa me metropolet europiane. Ka nje melankoli te perbashket ne keto hapesira, nje ndjesi te historise qe peshon mbi peizazhin. Shtigjet ketu nuk jane te pastruara per turiste me kepuce te bardha: ato jane rruge te vjetra tregtare dhe barinjsh, ku cdo gur ka nje pozicion te paracaktuar nga shekujt. Ne oren 18:00, ndersa dielli fillon te ulet pas Bjelasices, hija e malit gllaberon luginen me nje shpejtesi alarmante. Temperaturat bien menjehere me dhjete grade. Eshte koha per t’u kthyer drejt qytetit, duke ndjekur dritat e vogla qe fillojne te ndizen ne luginen poshte. Ky udhetim nuk eshte per ata qe kane frike nga vetmia apo nga egera. Berane nuk ju ofron komoditet, ju ofron nje ballafaqim me veten. Nese jeni mesuar me plazhet e Divjakë apo qetesine e Mljet, ky vend do t’ju trondise. Por kjo eshte pikerisht arsyeja pse duhet te vini ketu. Per te pare se si jeta vazhdon ne skajet e botes, ku malet jane zotet e vetem dhe njeriu eshte vetem nje vizitor i perkohshem. Kur te ktheheni ne shtepi, nuk do te kujtoni hotelet apo suveniret, por ftohtesine e burimit ne maje te malit dhe pamjen e fundit te diellit qe zhduket pas nje kreshte te paemer, duke lene pas nje qiell ne ngjyre vjollce te erret qe nuk do ta harroni kurre.