Miti i Bukurisë së Lehtë
Janina shpesh shitet si një qytet romantik, një pasqyrim i qetë mbi ujin e liqenit Pamvotis, ku historia e Ali Pashës shërben si një dekor për turistët që kërkojnë kafe të lira dhe foto në Instagram. Por kjo është një gënjeshtër e bukur. Shpella e Peramës, e ndodhur vetëm katër kilometra jashtë qendrës, nuk është një dekor. Ajo nuk është një nga ato destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje që mund t’i konsumosh me një shikim të shpejtë ndërsa mendon për darkën. Përkundrazi, Perama është një kujtesë brutale se ne jemi vetëm mysafirë të përkohshëm në këtë planet. Ky vend nuk është i bukur në kuptimin konvencional, është i tmerrshëm, i rëndë dhe i mbushur me një heshtje që të shtyp veshët. Shumë vizitorë vijnë këtu duke pritur një shfaqje dritash si në ndonjë park argëtimi, por e vërteta është se shpella është një arkiv i lagësht i kohës që nuk do t’ia dijë për komunitetin tonë modern.
“Natyra nuk nxitohet, e megjithatë gjithçka realizohet.” – Lao Tzu
Dëshmia e Kostasit
Një i moshuar i quajtur Kostas, i cili drejton një kafene të vogël me mure të rreshkura nga dielli pranë hyrjes së shpellës, më tregoi diçka që nuk e gjeni në broshurat zyrtare. Kostas nuk e sheh shpellën si një mrekulli gjeologjike, por si një strehë mbijetese. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ndërsa ushtritë marshonin mbi tokë, banorët e fshatit Perama fshiheshin në këto labirinte të errëta. Kostas kujton se si lagështia u bë lëkura e tyre e dytë. Ai thotë se shpella nuk të mirëpret, ajo të toleron. Kjo bisedë më bëri të kuptoj se kërkimi ynë për pika turistike shpesh injoron dhimbjen që këto vende kanë thithur në muret e tyre. Ndryshe nga qetësia e kuruar në Bohinj apo rregulli i ftohtë në Novi Sad, Perama ndihet e gjallë në një mënyrë pothuajse kërcënuese. Historia këtu nuk është e shkruar në libra, por është e gdhendur në kalcium dhe frikë.
Mikro-Zoom: Tekstura e Erës dhe Gurit
Kur hyn brenda, gjëja e parë që të godet nuk është pamja, por era. Eshtë një përzierje e ajrit të vjetër, oksidit të hekurit dhe një lagështie që të ngjitet në rroba si një mëkat i pashlyer. Ne ecim mbi platformat e betonit, por sytë duhet të qëndrojnë te formacionet që kanë marrë miliona vjet për t’u krijuar. Shikoni me vëmendje stalaktitin që vendasit e quajnë Kryqi. Nuk është thjesht një gur që varet nga tavani. Nëse afrohesh aq sa lejon distanca e sigurisë, sheh se sipërfaqja e tij nuk është e lëmuar. Eshtë e mbuluar me pore të vogla, pothuajse si lëkura e një reptili gjigand. Uji pikon me një ritëm që duket se sfidon kohën tonë njerëzore. Çdo pikë mbart një grimcë minerali, një kontribut mikroskopik në një projekt që filloi shumë përpara se Edirne të bëhej kryeqytet apo përpara se Apolloni të ndërtohej si një monument i arsyes njerëzore. Ky stalaktit është i ftohtë, i pamëshirshëm dhe absolutisht indiferent ndaj pranisë sime. Ndryshe nga rëra e nxehtë në Mikonos, këtu nuk ka ngrohtësi. Drita artificiale krijon hije të gjata që kërcejnë mbi muret e lagështa, duke i dhënë gurit një pamje pothuajse organike, sikur shpella po merr frymë me një ritëm që ne nuk mund ta dëgjojmë dot.
“Në shpellë, koha nuk matet me orë, por me rënien e pikave të ujit që ndërtojnë male.” – Një udhëtar i panjohur
Kontrastet Ballkanike
Shpella e Peramës kërkon një tjetër lloj vëmendjeje, larg nga ajo që ofron kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume. Ndërsa në Ohër apo në qytetin e lashtë Nin mund të ndjesh vazhdimësinë e qytetërimit, këtu ndjen shkëputjen. Perama është një mbretëri më vete. Ajo nuk ngjan me peizazhet e hapura të Đerdap apo me qetësinë e kuruar të një qendre si Sokobanja. Këtu jeni në barkun e tokës. Gjeologjia e këtij rajoni është komplekse, një reflektim i thyerjeve tektonike që kanë formuar historinë e dhunshme të Gadishullit. Ne shpesh flasim për kufijtë mbi tokë, por poshtë nesh, shkëmbinjtë nuk njohin pasaporta. Eksplorimi i këtij vendi është pjesë e asaj që ne e quajmë eksplorimi i gjirit ballkanik greqi kosove dhe turqi, por është një eksplorim vertikal, jo horizontal. Nëse Kavala të jep lirinë e horizontit detar, Perama të jep klaustrofobinë e vetëdijes. Është një vend që duhet vizituar nga ata që nuk kërkojnë rehati, por të vërteta gjeologjike.
Kush duhet ta evitojë këtë vend?
Le të jemi të sinqertë: kjo nuk është një ekskursion për këdo. Nëse jeni nga ata njerëz që ankohen për këpucët e lagura ose që kërkojnë një dyqan suveniresh në çdo cep, qëndroni në Janinë dhe pini një uzo. Shpella e Peramës kërkon respekt dhe një lloj durimi që po zhduket në epokën tonë të shpejtë. Rruga prej 1.5 kilometrash brenda tuneleve mund të ndihet e pafundme. Nuk ka asgjë emocionuese në kuptimin e adrenalinës, ka vetëm një vëzhgim të gjatë dhe të rëndë të procesit të ngadaltë të natyrës. Ky udhëtim është një meditim mbi parëndësinë tonë. Kur dalni përsëri në dritën e diellit të Janinës, bota duket më e brishtë. Liqeni nuk duket më aq i thellë dhe mali i Pindit duket si një mbulesë e hollë mbi një sekret të madh dhe të errët që sapo e prekët. Udhëtimi në Perama nuk është një pushim, është një përballje me atë që qëndron nën këmbët tona, e fshehur dhe e heshtur, duke pritur që ne të largohemi që ajo të vazhdojë rritjen e saj milimetrike në errësirë.