Miti i xhazit të sterilizuar
Shumë njerëz gabojnë kur mendojnë se xhazi i takon salloneve të sterilizuara të Parisit apo klubeve të errëta të Nju Jorkut. Ata imagjinojnë njerëz me kostume që lëkunden lehtë me një gotë uiski në dorë, në një heshtje pothuajse fetare. Por Nishvilli, festivali i xhazit në Nish të Serbisë, e shkatërron këtë imazh brenda pesë minutave të para. Ky nuk është një koncert, është një ritual ballkanik i mbështjellë me saksofonë dhe pluhur historie. Në vitin 2026, ky qytet nuk do të ofrojë thjesht muzikë, ai do të ofrojë një përplasje brutale midis tradicionales dhe modernes, një kaos të organizuar që ndodh brenda mureve të një kështjelle osmane.
Një muzikant i vjetër i trombës, të cilin e takova në një qoshe të errët pranë urës së Nishavës, i quajtur Dragan, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë: Xhazi nuk erdhi nga Amerika këtu, ai ka qenë gjithmonë në gjakun tonë, thjesht me ritme të tjera. Ne nuk luajmë për të treguar sa teknikë jemi, luajmë për të nxjerrë jashtë dhimbjen e shekujve. Dhe kishte të drejtë. Ndërsa dielli perëndon mbi muret e kështjellës, atmosfera ndryshon nga një ditë e nxehtë dhe dembele në një natë ku ajri rëndohet nga era e mishit të pjekur dhe nota që duket se dalin nga vetë gurët e vjetër.
“Muzika është gjuha e vetme në të cilën mund të thuash gjërat më të tmerrshme dhe më të bukura në të njëjtën kohë.” – Duke Ellington
Nishvilli nuk është një vend për ata që kërkojnë luks apo rehati të tepruar. Nëse jeni mësuar me rregullat strikte të festivaleve perëndimore, këtu do të ndiheni të humbur. Ky qytet ka një shpirt që të kujton qytetet si Ohër apo Zara, por me një ashpërsi që vjen nga brendësia e kontinentit. Nuk ka det këtu për të zbutur skajet, vetëm lumin dhe njerëzit që refuzojnë të dorëzohen para monotonisë. Gjatë rrugëtimit tim drejt Nishit, kalova pranë mrekullive si kështjella e Golubac dhe malet e Tara, dhe kuptova se ky rajon, i cili shpesh përshkruhet në mediat e huaja si i trazuar, ka një bukuri që vjen pikërisht nga papërsosmëria e tij.
Mikro-Zoom: Pluhuri dhe Saksofoni
Le të ndalemi për një moment te pluhuri. Në skenën kryesore të Nishvillit, pluhuri është një personazh më vete. Ai ngrihet nga këmbët e mijëra njerëzve që kërcejnë, duke u përzier me dritat e skenës për të krijuar një mjegull pothuajse mistike. Saksofoni nuk tingëllon pastër këtu, ai tingëllon i gërvishtur, i pasur, i vërtetë. Është një ndjesi që nuk mund ta gjesh në qytete më të kuruara si Celje apo në muret gotike të Brașov. Këtu, muzika nuk është një produkt konsumi, është një mjet mbijetese. Kur orkestra fillon të luajë, ju nuk dëgjoni thjesht nota, dëgjoni historinë e një populli që ka parë Perandori të vijnë dhe të shkojnë, ashtu siç kanë kaluar kolonat në Apolloni apo muret në Sighișoara.
Për ata që duan të kuptojnë rajonin, turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine ofrojnë një pasqyrë të qartë se si muzika dhe jeta gërshetohen në mënyra të papritura. Nishi në vitin 2026 do të jetë epiqendra e këtij gërshetimi. Nuk bëhet fjalë vetëm për xhaz klasik. Do të dëgjoni ritme rome që përplasen me bluzin e Misisipit, duke krijuar diçka që nuk mund të etiketohet lehtë. Është një përvojë që të kujton rëndësinë e ruajtjes së identitetit në një botë që po bëhet gjithnjë e më homogjene.
“Gjithçka në xhaz është një improvizim, ashtu si vetë jeta në Ballkan.” – Një muzikant anonim lokal
Nëse po planifikoni të vizitoni këtë festival, harroni hartat turistike që premtojnë hotele me pesë yje dhe shërbim perfekt. Ejani për muzikën, ejani për rakijën që të djeg fytin por të ngroh shpirtin, dhe ejani për bisedat pas mesnatës. Ky rajon ka një lidhje të veçantë me kulturën, siç shihet edhe në kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume. Nishi nuk është thjesht një pikë në hartë midis Ioannina dhe Melnik, është një vend ku koha ndalon për katër ditë dhe e vetmja gjë që ka rëndësi është ritmi i daulleve.
Kush nuk duhet të vijë kurrë këtu
Ky festival nuk është për ju nëse keni frikë nga turma, nëse shqetësoheni për njollat e pluhurit në këpucët tuaja, apo nëse prisni që programi të zbatohet me saktësi zvicerane. Nishvilli është i egër. Është i zhurmshëm. Është i lodhshëm. Por pas katër ditëve, kur të largoheni, do të ndiheni më të gjallë se kurrë ndonjëherë. Do të kuptoni se udhëtimi nuk ka të bëjë me shikimin e monumenteve të vdekura, por me ndjenjën e pulsit të një vendi që merr frymë. Ky është thelbi i asaj që gjejmë kur eksplorojmë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje. Ne nuk udhëtojmë për të gjetur veten, por për të humbur versionin tonë të mërzitshëm dhe të parashikueshëm nën tingujt e një trombe që ulërin drejt hënës mbi Nish.