Veliko Tarnovo: Përtej Kartolinave të Rindërtuara
Shumë njerëz mbërrijnë në Veliko Tarnovo duke kërkuar një muze të vdekur mesjetar, një lloj parku tematik ku koha ka ngrirë në shekullin e dymbëdhjetë. Ky është gabimi i parë dhe më i madh. Ky qytet nuk është i ngrirë; ai është i lodhur, i rraskapitur nga pesha e historisë së tij, por frymëmarrja e tij është e rëndë, reale dhe shpeshherë kundërmon erë duhani të lirë dhe lagështirë lumore. Në vitin 2026, ky ish-kryeqytet i Perandorisë së Dytë Bullgare refuzon të bëhet një kukull turistike për masat që vijnë nga Sofja apo Bukureshti. Ai mbetet një grumbull shtëpish prej guri dhe druri që sfidojnë gravitetin mbi kanionin e lumit Jantra, një labirint vertikal ku çdo hap tregon një histori mbijetese.
Në vitin 1924, një kronikan vendas qëndroi në majën e kodrës Tsarevets dhe shkroi se ky qytet nuk ndërtohet me llaç, por me kokëfortësi të pastër ballkanike. Ai vëzhgonte rrënojat që atëherë ishin thjesht gurë të mbuluar nga ferrat, shumë përpara se arkitektët e epokës komuniste të vendosnin të ‘kthenin’ lavdinë me beton dhe mure të reja që sot duken si një skenografi filmi me buxhet të mesëm. Ajo që shohim sot si kala është një mashtrim i bukur, një rindërtim që fsheh tmerret e rrethimeve të vërteta pas një fasade të pastër. Por nëse largoheni nga dritat e shfaqjes ‘Sun and Light’, do të gjeni shpirtin e vërtetë të qytetit në rrugicat e ngushta që nuk kanë parë kurrë një turist me aparat fotografik.
“Bullgaria është një vend kontrastesh, ku e kaluara nuk vdes kurrë, madje ajo as nuk është e kaluar.” – Ivan Vazov
Kur ecën nëpër Veliko Tarnovo, ndjen një lloj melankolie që nuk e gjen në maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike. Këtu, historia nuk është e paketuar mirë. Është e shpërndarë nëpër rrugët me kalldrëm të pabarabartë që të vrasin këmbët. Ky qytet kërkon mundim. Nuk është si Nesebar, ku deti zbut çdo skaj të mprehtë, apo si Sveti Stefan, ku luksi ka fshirë çdo gjurmë të jetës së vërtetë fshatare. Veliko Tarnovo është i vrazhdë. Është po aq i vrazhdë sa Pag në dimër, por me një densitet arkitektonik që të mbyt. Gurët e shtëpive në rrugën Gurko kanë një ngjyrë gri që ndryshon sipas lagështirës, një lloj hiri që tregon moshën e vërtetë të këtij vendi.
Anatomia e një Tregu: Samovodska Charshiya
Le të ndalemi te Samovodska Charshiya, pazari i vjetër. Për pesëqind fjalët e ardhshme, harroni historinë e mbretërve dhe përqendrohuni te zhurma. Është zhurma e çekiçit mbi bakër që dikton ritmin e ditës. Nuk është një zhurmë melodike; është një goditje metalike, e thatë, që jehon në muret e ngushta. Mjeshtri i bakrit, me duart e nxira nga oksidi, nuk buzëqesh për turistët. Ai punon sepse këtë ka bërë babai i tij dhe babai i babait të tij. Ajri këtu mban erë kafeje të pjekur në rërë dhe një lloj parfumi të vjetër që vjen nga dyqanet e antikuarëve ku shiten medalje të ndryshkura dhe aparate fotografikë sovjetikë. Ka një lloj sinqeriteti në këtë pazar që mungon në Maribor apo Koper. Këtu nuk po ju shesin një eksperiencë; po ju shesin mbetjet e një bote që po zhduket. Për ata që duan të kuptojnë thellësinë e rajonit, kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume ofron një kontekst që shpjegon pse këta njerëz nuk dorëzohen kurrë. Veliko Tarnovo është një dëshmi e kësaj rezistence të heshtur.
Në mesditë, dielli godet çatitë me tjegulla të kuqe dhe krijon një nxehtësi që bëhet pothuajse e prekshme. Në këtë moment, qyteti ngjan pak me Delfi, jo për nga pamja, por për nga pesha e asaj që ka qenë dikur. Është një vend ku orakujt janë zëvendësuar nga gjyshet që shesin reçel trëndafili në pragun e shtëpisë. Ato ju shikojnë me një dyshim të butë, duke matur vlerën tuaj jo nga paratë që shpenzoni, por nga mënyra se si i përshëndetni. Nëse kërkoni diçka që të kujton Nafplio, do të zhgënjeheni; këtu nuk ka elegancë neoklasike, ka vetëm rreshta shtëpish që duken sikur po mbahen pas njëra-tjetrës për të mos rënë në humnerën e lumit Jantra.
“Për të kuptuar shpirtin ballkanik, duhet të ulesh në heshtje mbi muret e Tsarevets kur bie muzgu.” – Një udhëtar i panjohur
Nëse po planifikoni një udhëtim më të gjatë, udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera është një pikënisje e mirë, por mbani mend se Veliko Tarnovo kërkon kohën e vet. Nuk mund ta vizitosh këtë vend siç viziton Biograd na Moru për një fundjavë plazhi. Këtu duhet të humbasësh. Duhet të hysh në bodrumet e vjetra ku vera shërbehet në gota të trasha xhami dhe ku bisedat rrotullohen rreth politikës së vitit 2026 dhe rritjes së çmimeve. Ky është realiteti. Ky qytet është po aq i gjallë dhe po aq i vështirë sa Cluj-Napoca, por me një petk shumë më të lashtë. Nuk ka asgjë të lëmuar këtu. Madje edhe hotelet më të mira kanë atë aromën karakteristike të drurit të vjetër dhe pluhurit që asnjë fshesë me korrent nuk mund ta largojë plotësisht.
Kush nuk duhet të vijë këtu?
Veliko Tarnovo nuk është për të gjithë. Nëse jeni nga ata që ankohen për mungesën e ashensorëve në rrugë publike apo për trotuaret që mbarojnë papritur në një humnerë, qëndroni larg. Ky qytet nuk është për njerëzit që kërkojnë rehati. Është për ata që duan të ndiejnë ftohtësinë e gurit të kalasë nën majat e gishtave dhe të kuptojnë se si një komb mund të mbijetojë pesë shekuj nën hije. Kur krahasojmë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, Veliko Tarnovo qëndron si një monument i melankolisë krenare. Kur dielli perëndon pas kodrës Trapezitsa dhe kalaja ndriçohet me ato ngjyrat e forta artificiale, ndodh një fenomen interesant: qyteti i vërtetë tërhiqet në errësirë, duke u lënë turistëve dritat, ndërsa vetë shijon qetësinë e tij të vjetër, duke pritur ditën tjetër të vështirë dhe të bukur në këtë cep të Ballkanit që refuzon të harrohet.