Mali i Zi 2026: Budva qyteti vjetër dhe paradoksi i mureve antike

Budva nuk është ajo që ju kanë thënë. Harroni broshurat që e përshkruajnë si një parajsë të qetë mesjetare apo ato që e shesin si Majamin e Ballkanit. Budva është një përplasje brutale, një qytet që po mbytet nga ambicia e tij, ku muret dymijëvjeçare të guri përballen çdo ditë me hije xhami të rëndë që ngrihen pa asnjë kriter mbi vijën bregdetare. Ky nuk është një udhëtim për ata që kërkojnë rehati sterile, por për ata që duan të ndjejnë pulsin e një qyteti që refuzon të vdesë, pavarësisht se po betonizohet me një shpejtësi të frikshme.

Një peshkatar i vjetër me emrin Dragan, të cilin e takova tek porta e Pizanës ndërsa po rregullonte një rrjetë që dukej po aq e vjetër sa vetë citadela, më tregoi diçka që nuk do ta harroj kurrë. Ai nuk foli për jahtet e ankoruara vetëm disa metra më tutje, por për tërmetin e vitit 1979. Dragan më tha se kur muret u shembën, toka nuk dridhej vetëm nga gjeologjia, por nga zemërimi i detit. Sipas tij, gurët e Stari Grad kanë një memorie që njerëzit e rinj me makina luksoze nuk mund ta kuptojnë. Ai më tregoi një çarje të hollë në murin jugor, një plagë që ishte lënë qëllimisht e hapur gjatë restaurimit si një kujtesë se asgjë nuk është e përhershme, as muret më të forta të Venecias.

“Në këtë bregdet, takimi më i bukur midis tokës dhe detit duhet të ketë ndodhur pikërisht këtu.” – Lord Byron

Duke ecur nëpër rrugicat e ngushta që formojnë Stari Grad, kuptoj se ky vend kërkon një analizë të thellë sociologjike. Ndryshe nga qytetet si Trogir apo edhe Sozopol në Bullgari, Budva ka një lloj agresiviteti në ajër. Nuk është qetësia mistike e mureve të Veliko Tarnovo, por një luftë e vazhdueshme midis historisë Ilire, Romake e Veneciane dhe tregtisë moderne. Ndërsa eksploroni kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume, shihni se si Budva mbetet një nyje ku çdo gur ka një histori të vjedhur ose të mbrojtur me gjak.

Le të bëjmë një mikro-zoom në njërën nga rrugicat më të ngushta, Pucinjska. Në këtë korridor të vogël ku rrezet e diellit depërtojnë vetëm për pesëmbëdhjetë minuta rreth mesditës, ajri mban erë kripë, peshk të pjekur dhe një lloj lagështie të lashtë që asnjë kondicioner nuk e largon dot. Gurët nën këmbë janë të lëmuar deri në shkëlqim nga miliona hapa ndër shekuj. Këtu nuk ka vend për luks të rremë. Ka vetëm dritare të vogla me grila druri të kalbur, ku mund të dëgjosh zhurmën e një moka poti që vlon apo bisedat e zhurmshme të banorëve të fundit autentikë që nuk ua shitën shtëpitë investitorëve të huaj. Ky është shpirti i vërtetë, larg hoteleve që premtojnë eksperienca si në Rërë e Artë por ofrojnë vetëm boshllëk. Në krahasim me qetësinë e liqenit në Bohinj, Budva është një operë e zhurmshme dhe e pafundme.

Auditimi ligjor i këtij qyteti tregon një realitet tjetër. Çmimet brenda mureve janë një absurditet gjeografik. Një kafe në sheshin para Kishës së Shën Gjonit mund të kushtojë sa një drekë e plotë në Divjakë apo në malet e Krushevë, e megjithatë njerëzit paguajnë për të qenë pjesë e këtij teatri. Por nëse lëvizni vetëm pesëdhjetë metra më tutje, drejt mureve veriore, mund të gjeni një bar të vogël ku Dragan dhe miqtë e tij pinë raki për dy euro. Aty kuptoni se Budva ka dy fytyra: atë që shitet për Instagram dhe atë që rreh nën lëkurën e gurit. Ky kontrast është më i fortë se në Sarandë apo në bregdetin e thyer pranë Đerdap.

“Udhëtimi nuk është kurrë një çështje parash, por një çështje guximi për të parë të vërtetën.” – Rebecca West

Nëse po kërkoni një destinacion që t’ju përkëdhelë egon, shkoni gjetkë. Budva është për ata që duan të shohin se si historia mund të mbijetojë në epokën e kapitalizmit të shfrenuar. Për të kuptuar më mirë këto dinamika, shpesh duhet të konsultoni një udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera që tregon rrënjët e përbashkëta të këtyre qyteteve-shteteve bregdetare. Ndryshe nga arkitektura baroke e Iași, Budva është e rëndë, solide, mbrojtëse. Kur dielli perëndon pas ishullit të Shën Nikollës, hija e mureve zgjatet mbi det sikur kërkon të kapë anijet që ikin. Kush nuk duhet ta vizitojë Budvën në 2026? Kushdo që kërkon heshtje absolute ose kushdo që irritohet nga pamja e një vinçi ndërtimi pranë një kulle mesjetare. Por për ne të tjerët, që e duam Ballkanin me të gjitha plagët dhe kontradiktat e tij, Budva mbetet një ndalesë e pashmangshme në listën e destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje.