Miti i ishullit parajsor dhe realiteti i ashpër i Lastovos
Njerëzit vijnë në bregdetin e Adriatikut duke kërkuar një lloj perfeksioni plastik që nuk ekziston më. Ata kërkojnë pamje që ngjasojnë me Santorini, por harrojnë se bukuria e vërtetë shpesh ka erë ndryshku dhe kripe të vjetër. Lastovo nuk është një nga ato vendet që do t’ju presë me koktejle me ngjyra dhe muzikë lounge në plazh. Ky ishull është një kështjellë vetmie, një copë toke e ngurtë që u mbajt e mbyllur për botën deri në vitin 1989 për shkak të rëndësisë ushtarake. Këtu, turizmi nuk është një industri e lëmuar, por një mysafir i rastësishëm që duhet të përshtatet me rregullat e ashpra të natyrës dhe historisë.
Vlado, një peshkatar i vjetër që e takova pranë skelës në Ubli, me duart që i ngjanin lëvores së një lisi të rrahur nga era e jugut, më tha diçka që nuk do ta harroj: ‘Deti nuk na jep bukë, ai na jep jetë, por na merr rininë’. Ai nuk po ankohej. Ishte një konstatim i ftohtë, i zhveshur nga sentimentalizmi i tepërt që përdorin udhëzuesit modernë. Lastovo nuk ka nevojë për fjalë të mëdha. Ai ekziston në një dimension tjetër, ku ora nuk lëviz sipas akrepave, por sipas ardhjes së tragetit dhe lëvizjes së reve mbi malin Hum.
“Në vetminë e ishullit, njeriu mëson se e vërteta nuk gjendet në fjalë, por në heshtjen midis valëve.” – Një autor i panjohur dalmat
Lastovo: Fshati i oxhaqeve që flasin
Fshati kryesor, i quajtur thjesht Lastovo, është një amfiteatër prej guri që i kthen shpinën detit. Kjo nuk ishte një rastësi arkitekturore, por një nevojë mbijetese kundër piratëve që dikur plackitnin këto brigje. Kur ecën nëpër rrugicat e tij të ngushta, ndjen peshën e shekujve. Por ajo që e bën këtë vend unik janë ‘fumari’ oxhaqet. Nuk ka dy oxhaqe njëlloj. Secili është një deklaratë e statusit shoqëror dhe kreativitetit të familjes që e ka ndërtuar. Disa kanë formën e minareve, të tjerët ngjasojnë me kulla vrojtimi të vogla, të dekoruara me figura që supozohej të largonin syrin e keq.
Le të ndalemi pak te një qoshe specifike në rrugën që të çon drejt kishës së Shën Kozmait dhe Damianit. Këtu, guri është konsumuar aq shumë nga hapat e brezave saqë shkëlqen nën dritën e pasdites si të ishte i lyer me dyllë. Muri në të majtë është i mbuluar nga një lloj likeni portokalli që rritet vetëm aty ku ajri është i pastër deri në dhimbje. Nëse qëndroni aty për dhjetë minuta, do të dëgjoni vetëm zërin e një radioje të vjetër nga një dritare e hapur diku lart, duke luajtur këngë që duken sikur i përkasin një epoke tjetër. Kjo është esenca e Lastovos: një izolim i qëllimshëm që e bën këtë vend pjesë të tregimit më të madh mbi maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike.
Skrivena Luka: Porti i fshehur i melankolisë
Skrivena Luka, ose ‘Porti i Fshehur’, është një nga gjiret më të sigurt në Adriatik, por emri i tij mban një lloj misteri që shkon përtej gjeografisë. Kur hyn në këtë gji, ndjesia e të qenit i mbrojtur është pothuajse klaustrofobike. Kodrat e gjelbra rrethojnë ujin e qetë, duke krijuar një pasqyrë ku koha reflektohet pa u trazuar. Këtu nuk do të gjeni zhurmën që karakterizon shumë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje. Përkundrazi, do të gjeni farin e Strugës, i ndërtuar në skajin e një shkëmbi 70 metra të lartë.
Në Strugë, jeta rrotullohet rreth familjes së farërojtësit, të cilët kanë jetuar aty për breza me radhë. Të qëndrosh në majë të atij shkëmbi në vitin 2026 është një akt rebelimi kundër botës digjitale. Era këtu nuk fryn, ajo ulërin. Ajo sjell me vete kripën e detit të hapur që të djeg sytë dhe të kujton se njeriu është thjesht një vizitor i përkohshëm në këtë peizazh. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë komoditetin e hoteleve me pesë yje; ky është një vend për ata që duan të ndjejnë forcën brutale të elementëve.
“Deti nuk është kurrë i njëjtë, ashtu si dhe njeriu që e vështron atë çdo ditë.” – Robert Walzer
Lučica: Arkitektura e mbijetesës
Fshati i tretë, Lučica, është një koleksion i vogël shtëpish peshkatarësh që janë ndërtuar aq afër detit saqë valët gjatë dimrit lagin muret e tyre. Ky fshat është i mbrojtur si monument kulture dhe asgjë nuk ka ndryshuar këtu në njëqind vitet e fundit. Shtëpitë kanë bodrume për varkat, ku aroma e drurit të kalbur dhe katranit është aq e fortë sa mund ta shijosh në gjuhë. Lučica nuk ka rrugë për makina. Gjithçka bëhet me këmbë ose me varkë. Kjo mungesë e mjeteve moderne e bën çdo lëvizje të ngadaltë dhe të rëndësishme.
Në vitin 2026, kur bota do të jetë edhe më e zhurmshme dhe më e lidhur, Lučica do të mbetet një anomali. Është një vend ku mund të ulesh në një gur dhe të shikosh se si drita e diellit ndryshon ngjyrën e ujit nga bruz në blu të errët për orë të tëra, pa ndjerë nevojën për të bërë një fotografi. Sociologjikisht, Lastovo është një laborator i rezistencës kulturore. Njerëzit këtu nuk i kanë braktisur traditat e tyre sepse janë kokëfortë, por sepse e dinë që ato janë e vetmja gjë që i mbron nga zbrazëtia e modernitetit. Kush nuk duhet ta vizitojë Lastovon? Kushdo që ka frikë nga heshtja, kushdo që kërkon kënaqësi të shpejta dhe kushdo që nuk mund të durojë dot shoqërinë e mendimeve të veta.