Berat 2026: Përtej Fasadës së Dritareve dhe Shija e Vërtetë e Glikosë

Njerëzit vijnë në Berat për të numëruar dritaret. Është një gabim trashanik. Ata i rreshtojnë aparatët e tyre fotografikë përballë lagjes Mangalem, kapin atë simetri të famshme të epokës osmane dhe pastaj largohen duke menduar se e panë qytetin. Por Berati nuk është një kartolinë e ngrirë në kohë. Ai është një organizëm që merr frymë, një vend ku lagështia e lumit Osum përzihet me tymin e drurit të dushkut dhe aromën e rëndë të sheqerit që zien. Ky nuk është një muze i vdekur si disa lagje të restauruara në Ljubljana apo fasadat e sterilizuara në Brașov. Këtu, gurët janë të rrëshqitshëm nga përdorimi shekullor dhe muret kanë njolla kripëtokëzimi që tregojnë të vërtetën e një jete të vështirë mes maleve.

Një grua vendase me emrin Marjeta më priti në pragun e shtëpisë së saj në lagjen Kala. Duart e saj ishin të nxira nga qërimi i arrave të blerta. Marjeta nuk buzëqesh për turistët. Ajo punon. ‘Nëse nuk e djeg pak gishtin te kazani dhe nëse nuk ke durim të presësh gjashtë herë që shurupi të ftohet, nuk ke bërë gliko, ke bërë thjesht reçel të rëndomtë,’ më tha ajo ndërsa lëvizte me një lugë të madhe druri një masë të dendur që lëshonte avull. Marjeta përfaqëson shpirtin e Beratit: një qëndresë e heshtur ndaj modernitetit të shpejtë që ka përfshirë bregdetin si Mamaia apo qendrat e mëdha tregtare. Në kuzhinën e saj, koha nuk matet me minuta, por me densitetin e shurupit.

“Shqipëria është një vend i mrekullive, ku njeriu ndjehet sikur ka kaluar në një botë tjetër, ku zakonet e vjetra ruhen me një fanatizëm që të habit.” – Edith Durham

Të vizitosh Beratin në vitin 2026 do të thotë të kuptosh se ky qytet nuk u përket turistëve, pavarësisht titujve të UNESCO-s. Ai u përket hijeve të kalasë dhe maceve që prononcohen mbi kalldrëmet e lagjes Gorica. Kur krahasojmë këtë qytet me qendra të tjera ballkanike si Bitolj apo Mostar, vërejmë një ashpërsi të këndshme. Nuk ka atë butësinë mesdhetare të Braç apo shkëlqimin e Çanakkale. Berati është prej guri dhe për gurin. Edhe glikoja, ky ëmbëlsues ekstrem, shërben si një kontrast i nevojshëm ndaj asaj ashpërsie. Është një ritual mikpritjeje që e gjen të ngjashëm në Ioannina apo në rajonin e Tikvesh, por këtu ka një peshë tjetër historike.

[image-placeholder]

Le të ndalemi te ky ritual: luga e vogël e argjendtë, gota e ujit të ftohtë nga burimi dhe glikoja e arrës. Arra duhet të jetë e vjelë saktësisht në qershor, kur lëvozhga është ende e butë sa për t’u shpuar me gjilpërë. Nëse gabon me një javë, arra drunjëzohet dhe glikoja dështon. Kjo saktësi pothuajse kirurgjikale është ajo që e bën Beratin unik në kultura dhe historia e ballkanit. Nuk është thjesht ushqim, është një dëshmi e kontrollit mbi natyrën. Ndërsa ecën nëpër rrugicat e ngushta, sheh këto shtëpi që duken sikur do të rrëzohen mbi njëra-tjetrën, por ato kanë qëndruar aty për pesëqind vjet, duke i rezistuar tërmeteve dhe pushtimeve, njësoj si muret e vjetra në Smederevë.

Micro-zooming në një dritare të vetme në Mangalem: korniza është prej druri të vjetër dushku, e lyer me një bojë të zezë që po qërohet. Xhami është i hollë, i valëzuar, duke e shpërfytyruar pamjen e lumit poshtë. Në parvaz qëndron një saksi me borzilok, aroma e të cilit lufton me erën e lagështisë që vjen nga bodrumet e gurtë. Kjo dritare nuk është thjesht për dritë; ajo është një sy që vëzhgon kalimtarët, një barrierë mes jetës private, pothuajse hermetike të familjes beratase dhe botës së jashtme. Këtu ndjehet ndryshimi me qytetet e tjera që konsiderohen destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje. Berati nuk dorëzohet lehtë. Ai të kërkon të ngjitësh malin, të djersish nën diellin e fortë dhe të kesh durim për të pritur radhën në shtëpitë-muze.

“Qyteti i gurtë, ku çdo gjë ishte e rëndë, e lashtë dhe e palëkundshme, sikur të ishte gdhendur nga vetë historia.” – Ismail Kadare

Pse udhëtojmë? Për të parë diçka të bukur apo për të ndjerë peshën e kohës? Berati ofron këtë të dytën. Kur ulesh në një prej haneve të vjetra dhe shijon një gotë verë të zonës, kupton se ky vend nuk ka nevojë për filtrat e Instagramit. Realiteti i tij është i mjaftueshëm. Kushdo që kërkon hotele luksoze me xhama dhe çelik duhet të shkojë diku tjetër, ndoshta në resortet e Turqisë. Berati është për ata që vlerësojnë çarjet në mure dhe shijen e hidhur-të-ëmbël të një glikoje të bërë me mund. Në fund të ditës, kur dielli perëndon pas malit të Shpiragut dhe dritat e shtëpive ndizen një nga një, qyteti transformohet. Nuk janë më 1000 dritare, por 1000 histori që digjen në errësirë. Kushdo që nuk është gati të humbasë nëpër rrugicat ku nuk ka asnjë shenjë orientuese, nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend. Ky qytet i përket atyre që dinë të heshtin dhe të shijojnë një lugë gliko nën hijen e një pjergulle shekullore.