Arad nuk është thjesht një stacion tranziti i pluhurosur në kufirin rumun, pavarësisht asaj që thonë udhërrëfyesit e shpejtë të internetit. Shumë udhëtarë e shohin atë si një portal kalimi drejt Hungarisë, një qytet që ka ngecur në një harresë arkitekturore mes lavdisë austro-hungareze dhe pragmatizmit brutalist. Por kjo është gënjeshtra e parë që duhet thyer. Nëse ndaloni së vrapuari, Arad zbulon një prapavijë shpirtërore që nuk kërkon vëmendjen tuaj me drita neoni, por me heshtjen e ftohtë të gurit dhe pigmentet e venitura të shekujve. Këtu, afresket nuk janë thjesht dekor; ato janë dëshmitarë të një historie që refuzon të fshihet. Një burrë i moshuar i quajtur Petru, i cili mban çelësat e rëndë të njërës prej kishave më të vjetra në periferi, më tha një herë ndërsa fshinte pluhurin nga një ikonostas druri: ‘Njerëzit vijnë këtu për të parë ngjyrat, por harrojnë se këto mure kanë dëgjuar më shumë rrëfime sesa mund të mbajë çdo libër historie’. Ai nuk po fliste për fenë si institucion, por për peshën e kohës që rëndon mbi këto ndërtesa.
“Arti ekziston sepse jeta nuk mjafton.” – Ferreira Gullar
Kjo ndjesi e pamjaftueshmërisë së jetës së përditshme ndihet kudo në kishat e Aradit. Për dallim nga shkëlqimi i bregdetit ku gjendet Maqedonia e Veriut dhe Kroacia: mrekullitë natyrale dhe historike, këtu bukuria është më e egër dhe më pak e kuruar. Ky qytet ka një lidhje të thellë me të kaluarën që të kujton qytetet si Gjakovë ose Beograd, ku shtresat e historisë janë të dukshme në çdo çarje të fasadës. Le të ndalemi te Kisha Serbe e Shën Pjetrit dhe Palit. Ndryshe nga katedralet pompoze të Evropës Qendrore, kjo kishë ka një atmosferë pothuajse klaustrofobike, por në një mënyrë të mirë. Ajri është i rëndë nga temjani dhe shekujt e qirinjve që kanë lënë një shtresë të hollë hiri mbi fytyrat e shenjtorëve. Mikro-zooming në detaje: shikoni sytë e afreskut të Shën Gjergjit në murin verior. Nuk është një vështrim triumfues, por një vështrim lodhjeje kozmike. Pigmenti blu, i cili dikur duhet të ketë qenë i fortë si qielli i verës në Kotor, tani ka marrë një nuancë hiri, duke i dhënë skenës një ndjesi melankolie që nuk e gjeni në kartolinat turistike. Ky blu nuk është si ‘Bluja e Voronețit’ e famshme; është një blu që ka vuajtur, që ka mbijetuar luftëra dhe ndryshime regjimesh.
“Ikonografia është Ungjilli në ngjyra.” – Leonid Ouspensky
Për ata që vlerësojnë kultura dhe historia e Ballkanit: Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë, Arad ofron një perspektivë tjetër, atë të kufirit ku ortodoksia takohet me ndikimet baroke. Kisha e dytë që duhet vizituar është Manastiri i Shën Simeion Stylites në lagjen Gai. Këtu, afresket tregojnë një histori tjetër: atë të asketizmit. Ndërsa lëvizni nëpër këtë hapësirë, drita e pasdites godet muret në një kënd që i bën figurat të duken sikur lëvizin. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë atraksione si në Pula apo Rovinj; ky është një vend për ata që duan të ndjejnë të ftohtit e historisë në majë të gishtave. Në kishën e tretë, atë të Lindjes së Shën Gjon Pagëzorit, struktura është më e rregullt, por afresket brenda saj mbajnë një tension emocional të jashtëzakonshëm. Ky nuk është arti i pastër i rilindjes; është arti i mbijetesës. Çdo goditje e penelit duket sikur është bërë me nxitim, me frikën se koha do të mbaronte para se të përfundonte figura. Kjo kishë të kujton paksa qetësinë mistike të vendeve si Ioannina apo kanioni i Matkës, ku natyra dhe njeriu janë bashkuar për të krijuar diçka të shenjtë. Së fundi, Kisha e Vjetër (Biserica Veche) ofron një dekonstruksion të vërtetë të estetikës fetare. Shumë nga afresket këtu janë dëmtuar nga lagështia, por në atë dëmtim ka një bukuri të pashpjegueshme. Mungesa e një pjese të fytyrës së një shenjtori e detyron vrojtuesin të plotësojë boshllëkun me imagjinatën e tij. Ky qytet nuk është për turistët që duan gjithçka të shpjeguar në tabela shumëngjyrëshe. Arad 2026 do të jetë një vit ndryshimi, por shpirti i këtyre kishave do të mbetet i pandryshuar. Nëse kërkoni diçka që të ngjason me atmosferën e qyteteve si Burgas, Nesebar apo Pag, do të mbeteni të zhgënjyer. Arad është i rëndë, është i vërtetë dhe nuk kërkon falje për gjendjen e tij. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Kushdo që kërkon ‘perfeksionin’ e restauruar që fshin shpirtin e origjinalit. Këtu, arti vdes dhe rilind çdo ditë nën dritën e zbehtë të dritareve të vogla.