Pse Berati i dritareve është vetëm gjysma e gënjeshtrës

Shumica e njerëzve vijnë në Berat me një listë të paracaktuar: një foto te ura e Goricës, një ecje e lodhur nëpër Mangalem dhe një drekë ku fërgesa shërbehet si relikt arkeologjik. Ata e quajnë ‘Qyteti i një mbi një dritareve’ dhe mendojnë se kanë parë gjithçka. Por Berati është një fasadë guri që fsheh diçka shumë më primitive dhe më të egër. Mbi shtëpitë e bardha qëndron Tomorri, një masiv gëlqeror që nuk është thjesht një mal, por një entitet që merr frymë. Nëse doni të kuptoni pse kjo tokë ka prodhuar njerëz që nuk uulën kurrë plotësisht, duhet të lini pas qendrat e zhurmshme dhe të ngjiteni atje ku ajri ka shije hekuri dhe lirie.

Miti i malit të shenjtë dhe realiteti i ashpër

Ekziston një keqkuptim i madh se Tomorri i përket vetëm pelegrinëve të gushtit. E kam dëgjuar këtë herë pas here nga turistë që vijnë nga Tirana apo Durrës, të cilët e shohin malin si një destinacion fetar 24-orësh. Një plak me emrin Gëzim, i cili ka kullotur dhentë në këto shpate për pesë dekada, më tha një herë ndërsa piqnim pak bukë mbi thëngjill: ‘Mali nuk do lutjet tuaja, mali do heshtjen tuaj. Ata që vijnë me zhurmë, ikin pa marrë asgjë.’ Kjo është e vërteta që nuk e gjeni në broshurat e zyrave turistike. Tomorri nuk është një park lojërash; është një katedral guri që kërkon respekt dhe përgatitje. Nuk është si brigjet e buta ku gjendet Rërë e Artë apo qetësia melankolike që ofron Pogradec. Këtu, natyra është brutale dhe e bukur në të njëjtën kohë.

“Albania, let me bend mine eyes on thee, Thou rugged nurse of savage men!” – Lord Byron

Ky citat i Byron-it rezonon më fort këtu se kudo tjetër. Tomorri nuk është ‘i fshehur’, ai është aty, i dukshëm, por i paarritshëm për ata që nuk kanë guximin të thyejnë rutinën e tyre komode. Kur krahasojmë këtë eksperiencë me vende si Beograd apo ishullin Hvar, ku gjithçka është e paketuar për konsum të shpejtë, Tomorri mbetet një nga ato pak destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje që ende nuk është korruptuar plotësisht nga logjika e turizmit masiv.

1. Pika e Çezmës së Tarikos: Aty ku uji ka kujtesë

Nëse doni një piknik që nuk duket si drekë në restorant, ndaloni te Çezma e Tarikos. Nuk është një vend i kuruar me stola druri të lyer me llak. Është një burim i ftohtë që rrjedh direkt nga zemra e shkëmbit. Micro-zooming në këtë pikë zbulon mjedrën e egër që rritet rreth gurëve të lagur. Aroma këtu është një përzierje e lagështirës së gëlqeres dhe rigonit të malit. Këtu uji nuk pihet, ai të godet në dhëmbë me ftohtësinë e tij. Kur shtroni bukën e misrit dhe djathin e deles së zonës, harroni zhurmën e makinave. Ky është Berati i vërtetë, i zhveshur nga makijazhi i UNESCO-s. Kjo është pjesë e asaj që ne e quajmë kultura dhe historia e Ballkanit: aftësia për të gjetur luks në thjeshtësinë më ekstreme.

2. Lëndina e Pelave: Një horizont që të përndjek

Më lart, në krahun perëndimor, shtrihet Lëndina e Pelave. Emri nuk është rastësi. Shpesh do të shihni kuaj që bredhin të lirë, duke injoruar prezencën tuaj me një aristokraci që vetëm kafshët e malit e kanë. Kjo lëndinë ofron një pamje që të bën të ndihesh i vogël. Nga këtu, qytetet poshtë duken si grumbuj gurësh të parëndësishëm. Strukturat e vjetra këtu të kujtojnë arkitekturën e ashpër që mund të gjesh në Krushevë apo në muret e vjetra në Celje. Është një vend ku mund të ulesh për orë të tëra pa folur, duke parë se si retë zbresin dhe gllabërojnë majat një e nga një.

3. Guri i Bardhë: Gjeologjia si poezi

Për ata që pëlqejnë dramën gjeologjike, Guri i Bardhë është pika ideale. Nuk është thjesht një gur, por një formacion masiv që duket sikur ka rënë nga qielli në mes të asgjësë. Këtu, pikniku merr një dimension tjetër. Ju jeni të rrethuar nga një heshtje që vetëm era e gris herë pas here. Nëse keni vizituar vende si Qyteti i Djallit në Serbi, do të gjeni një lloj ngjashmërie në energjinë e vendit, por këtu gjithçka është më e paprekur. Ky gur shërben si një platformë natyrore për të vëzhguar shqiponjat që gjuajnë në luginën e Osumit. Është një eksperiencë që nuk mund ta blesh në Volos apo në resortet e mbingarkuara.

“Mountains are not stadiums where I satisfy my ambition to achieve, they are the cathedrals where I practice my religion.” – Anatoli Boukreev

4. Qafa e Kulmakut: Mes legjendës dhe pluhurit

Ky është vendi ku ndahet bota e të gjallëve nga ajo e miteve. Qafa e Kulmakut është pika ku takohen të gjitha rrugët e Tomorrit. Gjatë verës mund të jetë e zhurmshme, por në vitin 2026, jashtë sezonit të pelegrinazhit, është një vend i mrekullueshëm për ata që kërkojnë vetmi. Pluhuri këtu ka një ngjyrë gri të veçantë, një hiri antik që të ngjitet në rroba si kujtim. Ndërsa hani, mund të vëzhgoni teqenë e Abaz Aliut në distancë, një monument që duket sikur sfidon gravitetin. Ky vend ka një rëndësi historike po aq të madhe sa Kalaja Peles, por pa muret e mbyllura dhe pa biletat e shtrenjta.

5. Shpella e Kapinovës: Pikniku në hije

Pika e fundit është për ata që nuk i tremben errësirës. Shpella e Kapinovës ofron një strehë natyrore ku mund të shijoni ushqimin tuaj ndërsa shihni piklat e ujit që krijojnë stalaktite të vogla. Është një ambient i ftohtë, edhe në mes të korrikut. Këtu ndjen peshën e malit mbi kokë. Është një ndjesi krejtësisht e ndryshme nga hapësira e gjerë që gjen kur viziton kalanë e Beratit. Këtu natyra nuk të mirëpret, ajo të toleron. Dhe pikërisht kjo tolerancë e bën këtë vend kaq të veçantë.

Refleksion mbi udhëtimin e vërtetë

Pse udhëtojmë? Për të marrë një vërtetim se bota është ajo që pamë në televizor apo për t’u tronditur nga e panjohura? Tomorri është për ata që kërkojnë tronditjen. Kush nuk duhet të vizitojë kurrë këto pika? Ata që kërkojnë Wi-Fi në majë të malit, ata që ankohen për pluhurin në këpucët e tyre të shtrenjta dhe ata që nuk dinë të marrin mbeturinat e tyre me vete. Tomorri nuk është për turistët, është për udhëtarët. Kur dielli perëndon mbi Berat, dritaret fillojnë të ndriçojnë si sy të vegjël zjarri. Por ju, që do të jeni në mal, do të shihni diçka tjetër: do të shihni se si mali e gllabëron dritën dhe mbetet i vetmi zot i asaj hapësire. Kjo është arsyeja pse kthehemi gjithmonë te ky mal i mallkuar dhe i bekuar në të njëjtën kohë.