Shumë njerëz gabojnë kur mendojnë se Stolac është thjesht një pikë ndalese e rastësishme rrugës për në Mostar apo drejt vijës bregdetare të Adriatikut. Ka një mendim të gabuar, pothuajse naiv, se ky qytet është vetëm një grumbull gurësh të vjetër që dëshmojnë për një lavdi të shkuar. E vërteta është shumë më e ashpër dhe më magjepsëse. Stolac nuk është një muze i vdekur pas xhamit; është një organizëm që merr frymë, që djersit nën diellin përvëlues të Hercegovinës dhe që mban në lëkurën e tij plagët e pesë qytetërimeve të ndryshme. Këtu, historia nuk lexohet në libra, por ndjehet nën tabanët e këpucëve ndërsa ecën mbi kalldrëmin e nxehtë që të kujton se kohërat ndryshojnë, por guri mbetet.
Një mëngjes, pranë rrjedhës së lumit Bregava, takova një burrë të vjetër me emrin Emir. Ai ishte ulur në një stol druri të vjetruar, me duart që i ngjanin rrënjëve të ullirit. Emiri më shikoi me një lloj indiference aristokratike që vetëm njerëzit që kanë parë gjithçka mund ta kenë. Ai më tha: Ju të huajt vini këtu për të parë vjetërsinë, por harroni të dëgjoni heshtjen. Ky lumë nuk rrjedh thjesht drejt Adriatikut; ai mbart me vete psherëtimat e Ilirëve, Romakëve dhe Osmanëve. Këtu guri flet më shumë se njeriu, sepse njerëzit vijnë e shkojnë, por muri i Daorsonit ka qëndruar aty kur bota ishte ende e re. Ishte një mësim që asnjë udhëzues turistik nuk mund ta ofrojë. Ky qytet është një dëshmi e faktit se njeriu është thjesht një mysafir i përkohshëm në teatrin e historisë.
“Të gjithë njerëzit do të vdesin, por guri mbetet si dëshmitar i heshtur i asaj që ishim.” – Ivo Andrić
Nëse kërkoni atmosferën e zhurmshme që ofron Kroacia apo turizmin e masave në Split, Stolac do t’ju zhgënjejë. Këtu nuk ka radhë të gjata dhe as shitës që të bezdisin për të blerë suvenire plastike. Ky qytet kërkon durim. Për shembull, rruga drejt qytetit antik të Daorsonit është një sfidë më vete. Ndryshe nga tempujt e kuruar në Delfi, Daorsoni është i egër. Blloqet ciklopike të gurit, disa prej të cilëve peshojnë me tonelata, janë vendosur aty me një saktësi që sfidon logjikën moderne. Kur qëndron para tyre, ndjen një lloj pafuqie intelektuale. Si arritën këta njerëz të ngrinin këto mure pa teknologjinë tonë? Ndoshta përgjigja fshihet te forca e vullnetit, diçka që sot duket se e kemi humbur në favor të komoditetit.
Micro-zooming në lumin Bregava na zbulon një botë tjetër. Uji i tij është i ftohtë si akulli, edhe kur temperatura jashtë shënon 40 gradë Celsius. Ndalesa te mullinjtë e vjetër të ujit është e domosdoshme. Këtu aroma është e veçantë: një përzierje e lagështisë së lumit, barit të tharë dhe fikut të pjekur që bie nga pemët e shumta. Zhurma e ujit që godet rrotat e drunjta të mullirit krijon një ritëm hipnotik. Ky nuk është një tingull që mund ta gjesh në qytetet e mëdha apo në destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje. Është zhurma e kohës që bluhet. Mullinjtë, të cilët dikur ishin zemra ekonomike e rajonit, sot shërbejnë si skelete poetike të një epoke kur njeriu jetonte në simbiozë me natyrën, jo në dominim ndaj saj.
Përplasja e Epokave: Nga Nekropoli te Ura e Inatit
Stolac është vendi ku paradoksi jeton në harmoni. Vetëm pak kilometra larg qytetit ndodhet Radimlja, nekropoli më i rëndësishëm i gurëve të varreve mesjetarë, të njohur si Stećci. Këto gurë nuk janë thjesht shenja varrimi; ato janë dritare drejt shpirtit të Bosnjës mesjetare. Figurat e gdhendura me duar të ngritura lart duket se kërkojnë drejtësi ose ndoshta thjesht vëmendje nga kalimtarët e shekullit të 21-të. Krahasuar me peizazhet natyrore si Paklenica apo bukurinë e rregullt të ishullit Braç, Radimlja ofron një lloj bukurie melankolike që të shtyn drejt introspeksionit. Është një vend që të kujton se vdekja dikur trajtohej me një dinjitet artistik që sot e kemi zëvendësuar me pllaka mermeri të ftohta dhe uniforme.
“Udhëtimi nuk është për të parë gjëra të reja, por për të pasur sy të rinj.” – Marcel Proust
Ura e Inatit (Inat ćuprija) është një tjetër pikë ku historia merr një formë fizike. Emri i saj vjen nga inati, një fjalë ballkanike që vështirë se përkthehet plotësisht në gjuhë të tjera, por që do të thotë një rezistencë kokëfortë kundër gjithçkaje. Legjenda thotë se ajo u ndërtua nga spahiu vendas si një sfidë ndaj autoritetit që donte të kontrollonte jetën e tij. Ky është thelbi i Stolacit. Një qytet që ka rezistuar, që është djegur dhe është rindërtuar, por që kurrë nuk ka humbur karakterin e tij. Kjo e bën atë të ndryshëm nga qytete si Sinaia apo Sibiu, të cilat, ndonëse të bukura, kanë një lloj estetike më të disiplinuar evropiane. Stolac është Ballkan i pastër: i rrëmujshëm, pasionant dhe i pashkatërrueshëm.
Nëse kërkoni një auditim mjekoligjor të shpenzimeve, Stolac është çuditërisht i përballueshëm. Një kafe e pjekur tradicionalisht në një xhezve bakri kushton më pak se dy euro, ndërsa ushqimi lokal si qiftekët apo byreku i pjekur në prush do t’ju bëjnë të harroni restorantet e shtrenjta në Split. Por çmimi i vërtetë që paguani këtu është koha juaj. Stolac nuk mund të shijohet me nxitim. Duhet të uleni nën hijen e rrapit shekullor, të pini ujin e ftohtë të lumit dhe të lejoni që nxehtësia e gurit t’ju depërtojë në kocka. Vetëm atëherë do të kuptoni pse ky është një muze në qiell të hapur. Turizmi në këtë rajon po ndryshon, dhe siç shpjegohet te turizmi dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovinë, theksi po kalon te përvojat autentike dhe jo te ato të fabrikuara.
Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë Stolacin?
Ky qytet nuk është për të gjithë. Nëse nuk e duroni dot zhurmën e cikadave në mesditë apo nëse e keni të pamundur të ecni nëpër shtigje që nuk janë të asfaltuara, qëndroni larg. Stolac është për ata që e duan historinë me gjithë papastërtitë e saj. Është për ata që preferojnë një bisedë me një plak si Emiri sesa një udhëzues audio në kufje. Krahasuar me Parku Kombëtar Krka, ku gjithçka është e organizuar në shtigje druri, këtu ju jeni zbuluesi i vetvetes. Stolac kërkon një angazhim emocional dhe intelektual që shumë turistë modernë nuk janë të gatshëm ta ofrojnë. Ai është i ngjashëm me qytetet si Trebinje apo Tekirdağ, ku jeta rrjedh me një ritëm që nuk i bindet orës së dorës, por lëvizjes së diellit në horizont.
Në fund të ditës, kur dielli fillon të bjerë pas kodrave të zhveshura, qyteti merr një ngjyrë të artë që i bën rrënojat të duken si skenografi filmi. Kjo është koha kur Stolac është më i bukur. Silence bëhet e prekshme. Në këtë moment, njeriu kupton se kultura dhe historia e Ballkanit nuk janë thjesht data në një kronologji, por janë ndjenja të mbetura në gur. Stolac është dëshmia se edhe kur gjithçka tjetër dështon, arti i të jetuarit dhe qëndresa e gurit do të mbizotërojnë gjithmonë. Ndërsa largoheni, do të merrni me vete jo vetëm fotografi, por një lloj qetësie të rëndë, të ngjashme me atë të mureve të Daorsonit, duke e ditur se keni vizituar një vend që koha nuk mund ta mposhtë.