Miti i Parisit të Vogël dhe hiri i historisë
Turistët vijnë në Korçë për lakrorin, për birrën dhe për atë ndjesinë e rreme të një Europe të vogël që ata e quajnë me vetëbesim ‘Parisi i Shqipërisë’. Por ky është një mashtrim i këndshëm, një fasadë që mbulon diçka shumë më të errët, më të vjetër dhe më të qëndrueshme. Korça e vërtetë nuk gjendet në pedonalen e lëmuar, por në lagështirën e ftohtë të mureve prej guri që rrethojnë qytetin. Unë e mësova këtë të vërtetë përmes një njeriu që koha e kishte harruar. Një burrë i quajtur Niko, me duart si lëkurë lisi të plasaritur dhe sy që dukej se kishin parë rënien e perandorive, qëndronte roje pranë kishës së Mborjes. ‘Ju kërkoni dritat e qytetit,’ më tha ai duke pështyrë në tokë me një përbuzje të butë, ‘por Zoti banon në pluhurin që askush nuk e fshin.’ Niko nuk ishte thjesht një roje; ai ishte dëshmitari i fundit i një spiritualiteti që nuk ka nevojë për marketing. Ai më tregoi se si në vitet e egra të ndalimit të fesë, njerëzit vinin këtu natën, jo për t’u lutur me zë, por për të prekur gurët, sikur gurët të ishin bateri që ruanin memorien e shenjtërisë. Kjo është dekonstruksioni i parë: Korça nuk është një qytet kafenesh, është një qytet rrethuar nga roje të heshtura guri.
“Shqipëria është një vend i mrekullive, ku çdo gur ka një tregim dhe çdo hije një histori të vjetër.” – Edith Durham
Nëse kërkoni destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje, harroni guidat që ju premtojnë luks. Këtu luksi është heshtja. Kisha e Ristozit në Mborje është pika ku duhet të filloni të çmontoni iluzionin tuaj. E ndërtuar në shekullin e 14-të, ajo qëndron si një thonj i ngulur në mishin e malit të Moravës. Kur hyni brenda, aroma e parë që ju godet nuk është ajo e temjanit të freskët, por e kohës së kalbur. Është një përzierje e dylli të vjetër, dheut të lagësht dhe ftohtësisë që buron nga muret e trasha tre metra. Afresket këtu nuk janë ‘të bukura’ në kuptimin modern. Ato janë brutale. Sytë e shenjtorëve janë gërvishtur nga vandalët e kohës dhe ideologjisë, duke i lënë ata të vështrojnë besimtarët me gropa të zeza e boshe. Kjo nuk është një eksperiencë estetike; është një ballafaqim me vdekshmërinë. Ngjyrat, dikur të ndritshme si ato që mund të shihni në kultura dhe historia e Ballkanit Shqiperi Mali i Zi dhe me shume, tani janë tretur në një gri të hirtë që të kujton hirin e zjarreve të vjetra.
Mikro-Zoom: Tekstura e pluhurit në Mborje
Le të ndalemi te një detaj që shpëton pa u vënë re: cepi i djathtë i ikonostasit të drunjtë në kishën e Ristozit. Druri është i ngrënë nga mola, por në ato vrima të vogla është depozituar pluhuri i pesë qindvjeçarëve. Nëse e prekni me majën e gishtit, do të ndjeni një lloj elektrizimi të ftohtë. Ky nuk është thjesht dru; është një arkiv organik. Drita që hyn nga dritarja e vetme e ngushtë nuk ndriçon dhomën, ajo thjesht e bën errësirën të dukshme. Çdo grimcë pluhuri që kërcen në atë rreze drite është një fragment i një lutjeje të thënë në latinisht, greqisht ose shqipen e vjetër. Ky është momenti kur kuptoni se udhëtimi nuk është lëvizje në hapësirë, por një gërmim në kohë. Nuk ka rëndësi nëse keni vizituar Stamboll apo Gjirokastër; kjo ndjenjë e peshës së gurit mbi shpirt është unike për këto anë të Korçës. Pluhuri këtu ka peshë, ka erë toke dhe vdekjeje, por edhe një lloj premtimi që asgjë nuk humbet plotësisht.
“Religjioni i shqiptarit është shqiptaria, por në kishat e vjetra ai gjen rrënjët e kësaj shqiptarie të harruar.” – Fan Noli
Pas Mborjes, rruga ju çon në Boboshticë. Ky fshat njihet për rakinë e manit, por kisha e Shën Gjon Pagëzorit është ajo që duhet t’ju interesojë nëse keni stomak për të vërtetën. Këtu, afresket flasin për një botë ku ferri ishte po aq real sa buka e përditshme. Demonët e pikturuar në mure nuk janë karikatura; ata kanë fytyra njerëzore, ndoshta fytyrat e fqinjëve të piktorit të asaj kohe. Është një vëzhgim sociologjik i frikës mesjetare. Në krahasim me qytetet si Kranj apo Omiš, ku historia është paketuar bukur për konsum, Boboshtica ju ofron mbeturinat e historisë pa asnjë filtër. Kjo nuk është një kishë për dasma apo pagëzime luksoze; është një bunker shpirtëror. Rruga vazhdon drejt Drenovës, ku kisha e Shën Kostandinit dhe Elenës qëndron si një relike e vetmuar. Këtu, kontrasti me natyrën është i dhunshëm. Mali i zi dhe i lartë duket sikur kërkon ta gllabërojë këtë strukturë të vogël njerëzore. Kjo ndjenjë e vogëlsisë njerëzore përballë divinitetit është ajo që turistët modernë përpiqen ta shmangin me çdo kusht, por këtu nuk keni ku të fshiheni.
Së fundi, duhet të përmendim kishën e vogël në Voskops, një vend që shpesh neglizhohet për shkak të famës së Voskopojës fqinje. Voskops është i heshtur, i thyer dhe i harruar. Kishat këtu nuk janë monumente kulture të vizituara me bileta, por pjesë të oborreve të njerëzve, ku pulat ecin mbi gurët që dikur mbanin peshën e gjunjëve të mbretërve lokalë. Kjo është pika ku maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike duken si botë të largëta e të kuruara, ndërsa këtu jeni në thonjtë e realitetit ballkanik. Ky udhëtim nuk është për këdo. Kush duhet të qëndrojë larg? Kushdo që kërkon ‘vibe’ pozitiv, kushdo që nuk duron dot erën e mykut dhe kushdo që mendon se historia është diçka që ka ndodhur vetëm në libra. Këto kisha janë për ata që duan të ndjejnë peshën e rëndë të të qenit gjallë në një vend që ka refuzuar të vdesë. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të humbur ato pjesë të vetes që nuk na duhen më, dhe në errësirën e kishave të Korçës, egoja juaj do të jetë gjëja e parë që do të dorëzohet. [IMAGE_PLACEHOLDER]