Ora është 06:00 dhe Sibiu ende rëndon nën një mjegull të dendur që të kujton mushkëritë e një duhanpirësi të vjetër. Nuk ka asgjë magjike këtu, vetëm lagështia e ftohtë e Transilvanisë që depërton në kocka përpara se dielli të ketë mundësinë të zbardhë majat e maleve Făgăraș. Ky nuk është një udhërrëfyes për turistët që kërkojnë pambuk sheqeri dhe buzëqeshje të ngrira. Ky është një procesverbal i asaj që ndodh kur njeriu përpiqet të mbyllë egërsinë brenda një pylli që dikur i përkiste vetëm ujqërve. Përpara se të niseni drejt destinacionit, duhet të kuptoni se Kopshti Zoologjik i Sibiut, i hapur në vitin 1929, nuk është thjesht një ekspozitë kafshësh; është një monument i melankolisë njerëzore. Një roje i vjetër me emrin Radu, të cilin e takova tek porta e vjetër ndërsa rregullonte një zinxhir të ndryshkur, më tha me një zë që ngjante me fërkimin e gurëve: Kafshët këtu nuk presin vizitorët, ato presin fundin e ditës. Radu ka dyzet vjet që ushqen arunjtë dhe sytë e tij kanë marrë të njëjtën ngjyrë gri si muret e rrethimeve. Ai më shpjegoi se si në vitet e vështira, qyteti kujdesej më shumë për këto krijesa sesa për veten, një akt sakrifice që rrallëherë e gjen në metropolet moderne si Novi Sad apo në qendrat e zhurmshme si Patras.
“Madhështia e një kombi dhe përparimi i tij moral mund të gjykohen nga mënyra se si trajtohen kafshët e tij.” – Mahatma Gandhi
Në orën 08:30, kur dyert hapen me një kërcitje metalike, ajri ndryshon. Era e pishave të lagura nga pylli i Dumbravës përzihet me aromën e mprehtë të urinës së maceve të mëdha. Është një kontrast i fortë, pothuajse i dhunshëm. Nëse keni vizituar Liqenet e Plitvicës, e dini se si uji mund të pastrojë shpirtin, por këtu, uji i liqenit që rrethon kopshtin ka një nuancë të errët, pothuajse të zezë, që fsheh sekrete që vetëm peshqit e vjetër i dinë. Ndryshe nga struktura e hapur që gjen në Paklenica, këtu rrugicat janë të ngushta, të mbuluara nga gjethet e rrapsa që bien pa pushim. Duke ecur drejt sektorit të arunjtë, njeriu ndjen peshën e historisë. Sibiu nuk është një qytet që luan me ngjyra të ndezura; ai është i ngurtë, i vendosur, si muret e vjetra të Dubrovnik ose kalaja në Rodos. Gjatë kësaj ore të parë, kur turmat e fëmijëve bërtitës ende nuk kanë mbërritur, ju mund të dëgjoni frymëmarrjen e pyllit. Arushët e murrmë, simbole të kësaj toke, lëvizin me një lëngatë të rëndë. Nuk ka asgjë argëtuese në shikimin e tyre. Është një ushtrim në vëzhgimin e fuqisë së kufizuar. Kjo përvojë të bën të reflektosh për kultura dhe historia e Ballkanit: Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë, ku egërsia dhe civilizimi kanë bashkëjetuar gjithmonë në një tension të pashpallur.
“Të gjitha kafshët janë të barabarta, por disa kafshë janë më të barabarta se të tjerat.” – George Orwell
Kur ora shënon 11:00, kopshti fillon të mbushet. Kjo është koha kur duhet të tërhiqeni drejt zonave më pak të shkelura. Ndërsa shumica e njerëzve grumbullohen tek tigrat, unë sugjeroj të humbisni pranë rrethimit të ujqërve. Ka diçka në sytë e një ujku transilvanian që të bën të ndihesh i vogël, i parëndësishëm. Është një ndjesi e ngjashme me atë kur qëndron në hyrje të një vendi si Shpella e Škocjanit, ku errësira të gllabëron. Këtu, mikro-zooming bëhet i nevojshëm. Vini re teksturën e lëvores së dushqeve shekullore që rrethojnë kopshtin. Ato kanë parë perandori të bien dhe regjime të ndryshojnë, megjithatë qëndrojnë aty, të palëkundura, duke ofruar hije për kafshët që nuk kërkuan kurrë të ishin këtu. Në këtë pikë, realizoni se ky vend është një pasqyrim i vetë rajonit, një përzierje e bukurisë natyrore dhe ndërhyrjes njerëzore, ashtu siç e gjejmë në destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje. Për ata që kërkojnë një analizë teknike, kostoja e hyrjes mbetet qesharake, rreth 10 deri në 15 RON, një çmim që nuk pasqyron vlerën e asaj që shihni. Tramvaji i vjetër që dikur lidhte qytetin me kopshtin është një relike që duhet parë, një skelet hekuri që dëshmon për një kohë kur udhëtimi ishte një ngjarje, jo një postim në rrjetet sociale. Mos prisni komoditetet e një resorti në Tivat apo luksit të tepruar. Këtu, stolat prej druri janë të ngrënë nga koha dhe kafenetë shërbejnë kafe të fortë që të djeg fytin. Dreka duhet të jetë e thjeshtë: bukë lokale dhe djathë i marrë nga tregu i qytetit, duke i ngrënë në qetësi ndërsa vëzhgoni mjellmat në liqen. Pasdite, drita fillon të zbutet, duke i dhënë kopshtit një pamje pothuajse eterike. Kjo është koha kur duhet të vizitoni pavijonin e majmunëve. Ka një trishtim të veçantë në fytyrat e tyre që të kujton se sa afër jemi me ta. Ndryshe nga qetësia e Krushevë apo natyra e paprekur në Tetovë, këtu ndjen dorën e njeriut në çdo cep. Në orën 17:00, kur stafi fillon të mbyllë rrethimet, një heshtje e rëndë bie mbi Dumbravën. Vizitorët largohen, duke lënë pas mbeturinat e tyre dhe zhurmën e tyre, ndërsa banorët e vërtetë rimarrin territorin e tyre, të paktën në sytë e tyre. Ky kopsht zoologjik nuk është për ata që duan të argëtohen. Është për ata që duan të kuptojnë. Për ata që kuptojnë se udhëtimi nuk është mbledhje pullash në pasaportë, por një përballje me realitetet që shpesh preferojmë t’i injorojmë. Nëse jeni duke kërkuar diçka më të lehtë, ndoshta duhet të shikoni udhëzuesi i Evropës Juglindore: Shqipëri, Bullgari dhe të tjera. Por nëse doni të ndjeni rrahjet e zemrës së një Transilvanie që refuzon të vdesë, ejani në Sibiu në vitin 2026. Kur dielli perëndon pas kodrave, duke hedhur hije të gjata mbi kafshët që po bëhen gati për gjumë, njeriu kupton se ne jemi thjesht vizitorë të përkohshëm në një botë që nuk na përket plotësisht. Kush nuk duhet të vijë këtu? Kushdo që kërkon përsosmëri sterile apo lumturi të rreme. Ky vend është për melankolikët, për mendimtarët dhe për ata që e dinë se bukuria më e madhe shpesh gjendet në vendet më të thyera.