Shumë njerëz gabojnë kur e shohin Stolacin thjesht si një ndalesë 20-minutëshe rrugës për në Mostar ose si një muze të vdekur nën qiell të hapur. Ekziston një keqkuptim i rrezikshëm se ky qytet është thjesht një grumbull gurësh osmanë që presin të fotografohen për Instagram. Por Stolaci nuk është një kartolinë; ai është një kockë e zhveshur e historisë, një vend ku koha nuk rrjedh, por ngec nëpër rrotat e mullinjve të vjetër mbi lumin Bregava. Nëse po kërkoni një destinacion që do t’ju përkëdhelë egon tuaj si turist, shkoni diku tjetër. Stolaci është për ata që duan të ndjejnë peshën e gurit dhe ftohtësinë e ujit që ka larë gjak e pluhur për shekuj me radhë.
Një peshkatar i moshuar i quajtur Enver, të cilin e takova ulur buzë lumit Bregava ndërsa dielli po digjte muret e kalasë së Vidoški, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë: ‘Uji i këtij lumi nuk harron asgjë, as kur ne përpiqemi të fshehim të vërtetën nën beton të ri’. Enveri ka parë urat e Stolacit të shemben dhe të ngrihen sërish, ka parë shtëpitë të digjen dhe kopshtet të lulëzojnë nga hiri. Ai nuk fliste për turizmin; ai fliste për mbijetesën. Ky është thelbi i asaj që unë e quaj shtëpia e kulturës: jo një ndërtesë me tulla, por vetë qyteti që refuzon të bëhet i rëndomtë. Këtu, turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine gjejnë një pikëtakimi që është sa i dhimbshëm, aq edhe magjepsës.
“Kushdo që ka kaluar një natë në Stolac ka kuptuar se qyteti nuk është i bërë prej guri, por prej drite që reflektohet mbi ujë.” – Mak Dizdar
Le të flasim për gurin. Jo çdo lloj guri, por për gurin gëlqeror të Radimljas, aty ku stećci (varret mesjetare) qëndrojnë si dëshmitarë memecë të një epoke që nuk njihte kufijtë modernë. Në Radimlja, rreth 3 kilometra larg qendrës, guri ka një teksturë që ndryshon sipas orës. Në orën dhjetë të mëngjesit, ai është i ashpër, pothuajse armiqësor, duke reflektuar vapën e Hercegovinës me një arrogancë që të kujton qytetet e vjetra si Gjirokastër. Por kur vjen ora pesë e pasdites, guri zbutet. Ai merr një ngjyrë mjalti të errët, pothuajse si lëkura e një njeriu që ka kaluar jetën nën diell. Ju mund të kaloni orë të tëra duke parë figurat e skalitura: burra me duar të mëdha që përshëndesin botën, harqe dhe shigjeta, kërcimtarë që duken sikur lëvizin kur era fryn përmes fushës. Ky nuk është një muze; është një bisedë me të vdekurit që ende kanë diçka për të thënë.
Ndryshe nga Konjic, ku ura e vjetër dominon gjithçka me një madhështi të rëndë, Stolaci është i shpërndarë. Ai kërkon që ju të ecni. Duhet të ngjitni shkallët drejt kalasë së vjetër për të parë se si lumi Bregava gjarpëron përmes qytetit si një arterie e gjelbër. Këtu nuk ka zhurmë artificiale. Ka vetëm zhurmën e vazhdueshme, pothuajse hipnotike të ujit. Në Stolac, uji është arkitekti i vërtetë. Ai kalon nëpër kanale, nëpër kopshte private, nën shtëpi dhe përmes mullinjve që dikur bluanin drithin për të gjithë rajonin. Ky qytet ka një melankoli që nuk e gjen as në Strugë e as në Kanioni i Matkës. Është një melankoli ballkanike, e rëndë dhe e pasur, si një kafe turke e zier shumë gjatë.
“Në këtë vend, historia nuk është një libër, por një plagë që herë pas here mbylet për t’u hapur sërish nga harresa.” – Ivo Andrić
Për të kuptuar vërtet Stolacin, duhet të kuptoni ‘Shtëpinë e Kulturës’ në kuptimin e saj më të gjerë. kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume janë të ndërthurura këtu në një mënyrë që sfidon logjikën. Stolaci ka qenë shtëpia e poetëve, filozofëve dhe rebelëve. Por ai është gjithashtu një qytet që ka pësuar një ‘spastrim kulturor’ sistematik gjatë luftës së fundit. Xhamitë e periudhës osmane, kishat ortodokse dhe ato katolike u shkatërruan jo sepse ishin pengesa ushtarake, por sepse ato përfaqësonin memorien. Sot, ato janë rindërtuar, por ato duken tepër të pastra, tepër të reja. Ato nuk e kanë akoma atë ‘patinën’ e kohës që kanë rrënojat e vjetra në Višegrad. Ky kontrast midis të resë dhe të vjetrës, midis asaj që u humb dhe asaj që u kthye, është ajo që e bën Stolacin një vend të domosdoshëm për t’u vizituar në vitin 2026.
Le të bëjmë një ‘audit mjeko-ligjor’ të një dite në Stolac. Mund të filloni me një kafe te ‘Çarshia’. Mos prisni shërbim me doreza të bardha. Këtu shërbimi është i drejtpërdrejtë, pothuajse i ashpër, por i sinqertë. Një kafe kushton rreth 2 marka boshnjake (1 euro). Pas kësaj, ecni drejt kompleksit të shtëpive të familjes Rizvanbegović. Shikoni me kujdes detajet e drurit dhe mënyrën se si dritaret janë orientuar drejt lumit. Ky nuk është luksi i ftohtë i një hoteli në Maribor apo Constanta; është një luks funksional, i ndërtuar për të jetuar në harmoni me klimën brutale të Hercegovinës. Në mesditë, kur temperatura ngjitet mbi 40 gradë, e vetmja zgjidhje është lumi. Por kini kujdes: Bregava është e ftohtë akull, edhe në gusht. Ajo të kujton se natyra nuk interesohet për komoditetin tënd.
Nëse jeni duke kërkuar për diçka mistike, shkoni në Badanj, një shpellë ku gjendet një vizatim paleolitik i një kali që daton rreth 12,000 vjet më parë. Është e pabesueshme të mendosh se ndërsa ne debatojmë për kufijtë dhe identitetet kombëtare, ky kalë ka qëndruar aty, i qetë, në errësirën e shpellës, duke parë njerëzimin të bëjë të njëjtat gabime herë pas here. Krahasuar me dramën e Qyteti i Djallit në Serbi, Badanj është i heshtur, i thjeshtë dhe shumë më i fuqishëm në thjeshtësinë e tij. Është një kujtesë se Stolaci ishte një qendër e civilizimit shumë kohë përpara se ne të shpiknim konceptin e ‘kulturës’.
Pse duhet të vizitoni Stolacin tani? Sepse në vitin 2026, qyteti po fillon të humbasë atë izolimin e tij të shenjtë. Turizmi masiv që ka mbytur Volos apo Divjakë po fillon të hedhë sytë nga ky cep i Hercegovinës. Shkoni atje para se shtëpitë e vjetra të kthehen në dyqane suveniresh që shesin magnete kineze. Shkoni atje për të ngrënë troftë të freskët buzë lumit, për të pirë verë ‘Žilavka’ që ka shijen e gurit dhe diellit, dhe për të dëgjuar tregimet e njerëzve që kanë parë gjithçka. Stolaci nuk është një vend që vizitohet; është një vend që përjetohet përmes poreve të lëkurës. Ai të lë me një ndjenjë të çuditshme: një përzierje e trishtimit për atë që është humbur dhe një shpresë kokëfortë për atë që mbetet. Kush nuk duhet të vizitojë Stolacin? Ata që kërkojnë resorte gjithëpërfshirëse, ata që nuk durojnë dot vapën dhe ata që duan që historia e tyre të jetë e thjeshtë dhe pa njolla. Stolaci është i komplikuar, i pistë në skaje dhe absolutisht i mrekullueshëm në sinqeritetin e tij. Kur dielli perëndon pas kodrave të zhveshura, dhe thirrja e muezinit përzihet me zhurmën e lumit dhe kambanat e kishës, ju do të kuptoni se shtëpia e vërtetë e kulturës nuk ka mure. Ajo është kjo hapësirë midis maleve ku njeriu ka zgjedhur të qëndrojë, pavarësisht gjithçkaje.