Agimi në Ubli: Kur drita thyhet mbi gur
Ora shënon 06:00. Ajri në portin e vogël të Ublit ka një peshë të veçantë, një përzierje kripe, nafte të vjetër nga trageti i linjës dhe aromës së egër të rozmarinës që zbret nga kodrat e thyer. Ky nuk është një ishull për ata që kërkojnë resorte të lëmuara apo animacione plastike për fëmijët. Lastovo është i ashpër, i izoluar dhe pikërisht për këtë arsye, është vendi ku imagjinata e një fëmije mund të kthehet në gjendjen e saj primitive. Përpara nesh shtrihet viti 2026, dhe ndërsa bota nxiton drejt digjitalizimit total, ky gur i vetmuar në mes të Adriatikut mbetet një laborator i heshtjes.
Niko, një peshkatar duarkallur që e takova tek skela, ndërsa lidhte barkën e tij të drunjtë, më tha diçka që nuk do ta harroj: ‘Në Lastovo, guri flet, por duhet të mësosh të dëgjosh. Fëmijët e dëgjojnë më mirë se ne, sepse veshët e tyre nuk janë mbushur ende me zhurmën e kotësisë.’ Ky mendim i tij shoqëron çdo hap timin në këtë ekspeditë. Lastovo nuk është Trogir, ku turmat mbytëse e kanë kthyer historinë në një suvenir të lirë. Këtu, historia është e gjallë, e thyer dhe shpesh e dhimbshme, si mbetjet e bazave ushtarake të mbyllura që dikur e mbanin ishullin të izoluar nga bota për dekada.
“Udhëtimi nuk është thjesht të shohësh vende të reja, por të kesh sy të rinj për të parë realitetin ashtu siç është, pa filtra.” – Marcel Proust
Shtegu i Parë: Vallëzimi i Oxhaqeve (Fumari)
Nisja bëhet nga qendra e fshatit Lastovo. Imagjinoni një amfiteatër natyror ku shtëpitë prej guri janë ndërtuar në shpatin e kodrës, me kurriz nga deti për t’u mbrojtur nga piratët. Ky shteg nuk kërkon këpucë profesionale mali, por kërkon një sy vëzhgues. Fokusimi ynë këtu është te ‘Fumari’ – oxhaqet legjendare të ishullit. Nuk ka dy oxhaqe të njëjtë. Në shekullin e 17-të dhe 18-të, banorët e Lastovos konkurronin se kush do të ndërtonte oxhakun më të çuditshëm dhe më dekorativ për të treguar statusin e tyre. Është një lojë kërkimi e përsosur për fëmijët.
Ndërsa ecim nëpër rrugicat e ngushta, guri i bardhë pasqyron nxehtësinë e parë të diellit. Ky lloj ndërtimi të kujton arkitekturën e rreptë që mund të gjesh në kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume, ku çdo shtëpi është një kështjellë më vete. Fëmijët vrapojnë përpara, duke numëruar format gjeometrike të oxhaqeve, disa prej të cilëve ngjasojnë me kapele karnavalesh apo koka kafshësh mitologjike. Ky mikrozum mbi detajet e arkitekturës tregon se si një komunitet i izoluar gjen kreativitetin në gjërat më bazike. Nuk ka zhurmë këtu, vetëm zëri i fëmijëve që bërtasin kur gjejnë një oxhak të fshehur pas një luleje buganvilie. Kjo është esenca e Lastovos: zbulimi i të jashtëzakonshmes në të zakonshmen.
Shtegu i Dytë: Pushtimi i Hum-it – Pamja drejt pafundësisë
Mesdita po afron dhe temperatura rritet. Ne po drejtohemi drejt Hum, pikës më të lartë të ishullit (417 metra). Ky shteg është më sfidues, i mbushur me gurë të lirshëm dhe shkurre mesdhetare që gërvishtin këmbët e ekspozuara. Është një rrugëtim që kërkon durim, i ngjashëm me ngjitjet që mund të provosh në zonat e Ohër apo në malet e Berane, ku natyra nuk të fal nëse nuk e respekton. Fëmijët fillojnë të ankohen për vapën, por ky është momenti i mësimit të madh: shpërblimi vjen vetëm pas mundit.
Në majë, era fryn me forcë, duke larguar vapën e mbytëse. Nga këtu, Adriatiku duket si një çarçaf i madh blu i shpuar nga ishujt e vegjël përreth. Mund të shohësh deri në bregdetin e Italisë në ditët e kthejta. Kjo ndjenjë lirie është e papërshkrueshme. Lastovo, ndryshe nga destinacionet si Bar apo Nish, ofron një vetmi që të përball me veten. Për fëmijët, kjo majë është një kështjellë imagjinare. Ata ulen mbi rrënojat e vjetra ushtarake dhe shikojnë horizontin. Ky është edukimi i vërtetë gjeografik, jo hartat në tableta. Ata prekin kufijtë e botës së tyre të vogël.
“Mali nuk na jep përgjigje, ai na bën të harrojmë pyetjet.” – W.H. Murray
Shtegu i Tretë: Skrivena Luka dhe magjia e dritës së mbrëmjes
Pas zbritjes nga Hum, ne lëvizim drejt jugut, në Skrivena Luka (Porti i Fshehur). Siç sugjeron emri, ky gji është i padukshëm nga deti i hapur, një strofull e vjetër për anijet që kërkonin strehë nga stuhitë. Shtegu këtu është i butë, gjarpëron mes ullinjve shekullorë me trungje të përdredhur që duken si skulptura moderne. Lastovo në vitin 2026 mbron këto pemë si pasuri kombëtare. Ecja këtu është një meditim në lëvizje. Ky peizazh ka një ngjashmëri të habitshme me qetësinë e zonave rurale në Krushevë apo vjetërsinë e Gjirokastër, ku koha duket se ka ndaluar.
Faza e fundit e udhëtimit na çon te fanari i Strugës. Është ora 19:00. Dielli po fillon të zhytet në det, duke ngjyrosur qiellin me nuanca të portokallisë dhe vjollcës që asnjë aparat fotografik nuk mund t’i kapë plotësisht. Ky është momenti për ‘auditimin forenzik’ të ditës: kemi ecur 12 kilometra, kemi konsumuar 3 litra ujë secili dhe kemi mbledhur dhjetëra gurë me forma të çuditshme. Çmimi i kësaj eksperience? Vetëm lodhja dhe disa gërvishtje në gjunjë. Nuk ka bileta hyrjeje, nuk ka radhë, nuk ka suvenire plastike. Vetëm ne dhe natyra. Për ata që duan të kuptojnë më shumë për këtë rajon, mund të lexojnë për maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike për të parë se si ky ishull përshtatet në mozaikun ballkanik.
Refleksione përfundimtare: Kush nuk duhet të vijë në Lastovo?
Nëse keni nevojë për rrugë të asfaltuara deri në buzë të detit, mos ejani. Nëse fëmijët tuaj nuk mund të qëndrojnë pa internet për më shumë se një orë, ky ishull do t’ju dëshpërojë. Lastovo është për ata që guxojnë të jenë të mërzitur, sepse nga mërzia lind krijimtaria. Është për ata që preferojnë shijen e vrazhdë të verës lokale dhe erën e peshkut të pjekur në prush sesa menutë e standardizuara të hoteleve me pesë yje. Ky ishull është një kujtesë se udhëtimi është një akt rezistence ndaj komoditetit që na mpin shqisat. Ne largohemi nga Lastovo jo me valixhe të mbushura, por me shpirtin pak më të egër dhe sytë që tani kërkojnë yjet, jo ekranet. Ky është destinacioni i fundit për ata që kërkojnë të vërtetën në një botë artificiale.