Miti i gurit të vdekur dhe realiteti i lëngshëm
Shumë njerëz gabojnë kur mendojnë se Stolaci është thjesht një muze i hapur i gurëve të vdekur dhe nekropoleve të harruara. Ata vijnë, fotografojnë nekropolin e Radimljes, shohin ato duar gjigante prej guri që zgjaten drejt qiellit dhe largohen duke menduar se e kuptuan shpirtin e Hercegovinës. Ky është një mashtrim i madh. Stolaci nuk është guri; Stolaci është lëngu që rrjedh nëpër dejtë e tij të tharë nga dielli. Në vitin 2026, ky qytet mbetet një nga bastionet e fundit ku vera nuk është një produkt i rafinuar marketingu me etiketa të shtrenjta, por një mjet mbijetese emocionale dhe sociale. Unë mësova këtë të vërtetë nga një burrë i vjetër i quajtur Edin, të cilin e takova pranë urës së vjetër. Me duar që dukeshin si rrënjë hardhie të vjetra dhe sy që kishin parë shumë më tepër luftëra sesa paqe, Edin më tha diçka që nuk do ta harroj: ‘Guri nuk flet, djali im. Guri vetëm mban nxehtësinë që të na djegë këmbët. Nëse dëshiron të dëgjosh historinë e vërtetë, duhet të pish atë që guri ka lejuar të rritet në këtë vapë të mallkuar.’ Ai po i referohej verës shtëpiake, asaj substance të rëndë dhe të errët që prodhohet nëpër bodrumet e freskëta, ndërkohë që jashtë temperatura i kalon 40 gradë Celsius.
“Vera është pija më e shëndetshme dhe më higjienike nga të gjitha.” – Louis Pasteur
Kjo filozofi e Edinit është ajo që e bën Stolacin të ndryshëm nga destinacionet e stërmbushura si Rodos apo qendrat e zhurmshme si Bansko. Këtu, vera shtëpiake nuk shërbehet në gota kristali, por në gota të thjeshta uji, shpesh nën hijen e një fiku që po plas nga pjekuria. Në krahasim me turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine, ku gjithçka po bëhet gjithnjë e më shumë e paketuar për eksport, Stolaci qëndron kokëfortë në thjeshtësinë e tij. Nuk ka asgjë të fshehtë këtu; gjithçka është jashtë, nën diellin përvëlues që të kujton Nish-in në kulmin e gushtit, por me një freski që vjen nga uji i ftohtë i Bregavës, i cili është më i pastër se në Liqeni i Argjendtë. Kur ecën nëpër rrugët e gurta, ndjen një peshë historike që të kujton Kalambaka-n, por pa turmat e pelegrinëve që kërkojnë shpëtimin. Shpëtimi këtu gjendet në fundin e një shisheje plastike pa etiketë.
Vendi i parë: Mlinica e vjetër në Bregava
Për të gjetur verën e parë të vërtetë, duhet të ndiqni zhurmën e ujit. Mlinica, apo mulliri i vjetër, nuk është më thjesht një vend ku bluhet drithi. Në vitin 2026, pronarët e kanë kthyer një pjesë të katit të poshtëm, aty ku lagështia e lumit depërton nëpër muret e trasha të gurit, në një depo të improvizuar. Për 500 fjalë rresht, mund t’ju flas vetëm për erën e këtij vendi. Është një përzierje e algave të lumit, drurit të kalbur të dushkut dhe fermentimit të athët të rrushit Žilavka. Ajri është aq i rëndë sa mund ta kafshosh. Këtu, vera nuk është e kthjellët. Ajo ka një ngjyrë të artë të turbullt, si pasqyrimi i diellit në një pellg pas shiut. Kur e pi, ndjen fillimisht thartirën e tokës gëlqerore dhe pastaj një ëmbëlsi të mbytur që të kujton ftonjtë e vjeshtës. Nuk është një përvojë elegante; është një sulm ndaj shqisave. Ndryshe nga qytetet bregdetare si Omiš apo Senj, ku vera shpesh hollohet për t’iu përshtatur shijeve të turistëve, këtu ajo është e papërpunuar. Është e vërtetë si një goditje në stomak. Edini më tregoi se si i shtypin rrushin ende me këmbë në disa nga shtëpitë përreth, një praktikë që shumëkush e quan primitive, por që ai e quan ‘nderim për frutin’.
“Në ujë, ti sheh fytyrën tënde; por në verë, ti sheh zemrën e tjetrit.” – Proverb i vjetër
Vendi i dytë: Bodrumi i familjes në Podgrad
Në lagjen Podgrad, ku shtëpitë osmane duken sikur po mbahen me vështirësi pas shkëmbinjve, gjendet vendi i dytë. Ky nuk është një restorant. Nuk ka as tabelë në hyrje. Duhet të trokasësh në një portë druri të vjetër që kërcet sikur po ankohet. Këtu, vera shtëpiake shërbehet në tavolinën e bukës së familjes. Kjo lagje ka një qetësi që është më e thellë se në Gostivar apo në portin e Bar-it gjatë natës. Në këtë bodrum, unë pashë diçka që më bëri të reflektoj gjatë. Ishte një shishe e mbuluar nga një shtresë aq e trashë pluhuri, saqë dukej sikur ishte pjesë e murit. Pronari, një burrë që nuk fliste shumë, e pastroi atë me kujdes sikur po fshinte lotët e një fëmije. Vera brenda ishte një Vranac i errët, pothuajse i zi. Ky lloj intimiteti me produktin është diçka që kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume shpesh e harrojnë në vrapin e tyre drejt modernizimit. Këtu nuk ka Wi-Fi, nuk ka muzikë në sfond, ka vetëm zhurmën e frymëmarrjes tënde dhe shijen e rëndë të verës që të mpin gjuhën. Ky vend ka peshën intelektuale dhe melankolike që të kujton Iași-n, por me një nxehtësi mesdhetare që të bën të djersish edhe në hije.
Vendi i tretë: Kafana e fundit para urës
Vendi i fundit është një kafanë e vogël, e pozicionuar ekzaktësisht aty ku era e lumit takohet me nxehtësinë e asfaltit. Është një vend ku mblidhen ata që nuk kanë ku të shkojnë tjetër. Vera këtu është e lirë, shërbehet në karafa litri dhe shoqërohet gjithmonë me një pjatë djathë të kripur në vaj ulliri. Ky djathë është aq i fortë sa mund të zgjojë të vdekurit në Radimlja. Stolaci në këtë pikë tregon fytyrën e tij më të sinqertë. Këtu diskutohet për politikën, për rininë që po ikën në Gjermani dhe për faktin se si Bregava po pakësohet çdo vit e më shumë. Është një vend cinik, por çuditërisht romantik në dëshpërimin e tij. Kush nuk duhet ta vizitojë kurrë këtë vend? Kushdo që kërkon luks, kushdo që pret shërbim me doreza të bardha dhe kushdo që mendon se vera duhet të ketë shije luleshtrydhesh. Stolaci është për ata që e duan jetën me të gjitha gërvishtjet e saj. Udhëtimi këtu nuk është një pushim; është një ballafaqim me realitetin e një Ballkani që refuzon të ndryshojë plotësisht. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të humbur versionin tonë të rremë që kemi ndërtuar nëpër qytete të sterilizuara. Dhe asgjë nuk e shkatërron atë version më shpejt se një gotë verë shtëpiake në Stolac në orën katër të pasdites, kur dielli rreh mbi kokë si një çekan i nxehtë.