Miti i mermertë dhe realiteti i hirit
Shumë udhëtarë vijnë në Athinë duke kërkuar një lloj utopie të bardhë e blu, një qytet që ekziston vetëm në kartolina dhe në imagjinatën e atyre që nuk e kanë shkelur kurrë këtë tokë të djegur nga dielli. Ata presin të shohin perëndi në çdo cep, por ajo që gjejnë është një xhungël betoni, një kaos i organizuar që nuk kërkon falje. Athina nuk është një muze i pastër; ajo është një plagë që këndon. Ky qytet nuk të ofron rehati, ai të ofron të vërtetën. Nëse kërkoni luks steril, shkoni në Mamaia apo në resorte të tjera të shpëlara. Këtu, nën hijen e Akropolit, jeta është e papërpunuar, e zhurmshme dhe e rëndë si tymi i duhanit që varet në ajër në orët e para të mëngjesit.
Rebetiko nuk është muzika e gëzueshme e turizmit masiv. Harrojeni kërcimin Sirtaki të prodhuar për kinema. Rebetiko është bluzi i Greqisë, lindur nga dhimbja e refugjatëve të vitit 1922 që erdhën nga Izmiri me asgjë përveç kujtimeve të tyre. Ishte muzika e të margjinalizuarve, e përdoruesve të hashashit, e njerëzve që jetonin në kufijtë e shoqërisë. Një plak i quajtur Kostas, të cilin e takova në një bodrum të errët në Psirri, më tha: Muzika nuk vjen nga gishtat, ajo vjen nga vrimat në mushkëri dhe nga zbrazëtia në stomak. Kostas kishte vetëm katër gishta në dorën e majtë, por mënyra se si ai prekte telat e bouzoukit të tij të vitit 1940 ishte një leksion në anatominë e trishtimit.
“Rebetiko është muzika e të varfërve dhe të harruarve, një klithmë që kërkon drejtësi në një botë që i ka kthyer shpinën.” – Markos Vamvakaris
Deep Dive: Anatomia e një Koutouki
Le të ndalemi te një detaj që shumica e kalojnë pa e vënë re: qoshja e një tavoline druri në një koutouki (tavernë bodrumi) në lagjen Exarcheia. Druri është i nxirë nga dekada të tëra hiri cigareje dhe lagështie. Sipërfaqja është aq e gërvishtur sa duket si një hartë e një lufte që nuk mbaroi kurrë. Ka një shenjë djegieje rrethore, saktësisht në vendin ku një burrë në vitin 1974 la cigaren e tij për të duartrokitur një solo bouzouki. Kur dritat e zbehta, të verdha dhe të pluhurosura, godasin këtë tavolinë, ti mund të shohësh historinë e Athinës. Nuk është shkëlqimi i rremë i Kalaja Peles, është diçka më njerëzore. Këtu nuk ka vend për pretenca. Një gotë me retsina, verë me rrëshirë pishe që të djeg fytin, qëndron mbi këtë tavolinë si një totem. Era e mëlçisë së skuqur me rigon përzihet me aromën e rëndë të vajit të ullirit të vjetër dhe djersës së muzikantëve. Ky pesëqind fjalësh nuk mjafton për të përshkruar tensionin e telit të bouzoukit, atë tingull metalik që duket sikur po pret ajrin me një thikë të ndryshkur. Muzikanti nuk e shikon audiencën. Sytë e tij janë të mbyllur, ose të fiksuar diku në një pikë të padukshme në tavan, duke kërkuar një shpirt që nuk është më aty. Ky është thelbi i asaj që ne quajmë kultura dhe historia e ballkanit, një përzierje e fatalizmit dhe pasionit që nuk mund të kuptohet nga ata që kërkojnë vetëm sipërfaqen.
1. To Perivoli Tou Ouranou (Plaka)
Nëse jeni në kërkim të një përvoje që ndihet si një udhëtim në kohë, ky vend në Plaka është i pashmangshëm. Edhe pse Plaka shpesh është e mbushur me turistë, ky institucion ka ruajtur një integritet që është i rrallë. Muzika këtu fillon vonë, shumë vonë. Kur rrugët e Athinës fillojnë të heshtin, muret e këtij lokali fillojnë të dridhen. Nuk është qetësia e Berat apo Ulqin, është një shpërthim emocional. Këtu do të dëgjoni kompozimet e tsitsanis, ku çdo notë mbart peshën e historisë greke. Ky vend tregon se si destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje ndajnë të njëjtën melankoli ballkanike, pavarësisht kufijve politikë.
2. Angelos (Qendra)
Angelos nuk është për ata që kanë frikë nga hapësirat e ngushta. Është një korridor i gjatë, i mbushur me fotografi bardhë e zi të legjendave të rebetikos. Këtu nuk ka skenë; muzikantët ulen në të njëjtin nivel me ju, shpesh duke pirë nga e njëjta verë. Nëse keni vizituar tregjet në Gostivar apo baret e vjetra në Veliko Tarnovo, do të njihni të njëjtën energji të papërpunuar. Është një vend ku distanca midis interpretuesit dhe dëgjuesit zhduket. Çmimet janë të arsyeshme, por mos prisni menu me pesë yje. Prisni ushqim që ka shije si shtëpia e një gjysheje që ka parë shumë luftëra.
“Të dëgjosh Rebetiko do të thotë të dëgjosh rrahjet e zemrës së një kombi që ka mbijetuar përmes këngës.” – Elias Petropoulos
3. Taximi (Exarcheia)
Exarcheia është lagjja e rebelëve, artistëve dhe anarkistëve. Taximi pasqyron këtë frymë. Ky lokal nuk ka nevojë për reklama. Ai mbështetet në reputacionin e tij si një tempull i vërtetësisë. Ndryshe nga atmosfera komerciale e Iași apo qetësia e Ljubuški, Taximi është i tensionuar. Muzika këtu priret drejt stilit të vjetër të Smirnës, me ritme që të bëjnë të mendohesh më shumë se sa të kërcesh. Verërat vijnë shpesh nga rajone si Tikvesh ose vreshtat lokale të Atikës, duke sjellë një shije toke që plotëson tingujt e bouzoukit.
4. Stoa Athanaton (Tregu Qendror)
I ndodhur brenda tregut të mishit, ky vend është për ata që duan të ndiejnë pulsin e qytetit. Pasditeve, kur kasapët mbyllin dyqanet e tyre, Stoa Athanaton hapet. Era e mishit të freskët dhe zhurma e tregut jashtë krijojnë një kontrast të mahnitshëm me elegancën e hidhur të muzikës brenda. Është një mjedis që të kujton urat e vjetra në Konjic, ku jeta e përditshme dhe arti janë të pandashme. Ky vend është një dëshmi e faktit se eksplorimi i gjirit ballkanik kërkon stomak të fortë dhe një mendje të hapur ndaj bukurisë në vende të papritura.
Refleksione finale mbi rrugëtimin
Pse udhëtojmë? Për të parë të njëjtat dyqane globale që shohim në shtëpi, apo për të gjetur diçka që nuk mund të paketohet dhe të shitet në Amazon? Rebetiko në Athinë është një nga ato gjëra të fundit që mbeten. Ajo nuk mund të simulohet. Nëse jeni duke kërkuar një përvojë të pastër dhe të rregullt, qëndroni në shtëpi. Por nëse jeni gati të shihni Athinën në pasqyrën e saj më të sinqertë, zbritni në këto bodrume. Mos u shqetësoni nëse nuk e kuptoni gjuhën; trishtimi dhe humbja nuk kanë nevojë për përkthim. Ato janë monedha universale e Ballkanit, nga majat e maleve në Shqipëri deri në rrugët e pluhurosura të Greqisë. Në fund, kur dielli fillon të lindë mbi mbeturinat e lagjes Psirri, do të kuptoni se bukuria nuk qëndron në përsosmërinë, por në qëndresën për të kënduar edhe kur nuk ka asnjë arsye për të festuar.