Miti i Bukurisë së Qetë: Një Gabim i Zakonshëm
Shumica e vizitorëve mbërrijnë në Sarajevë me një listë të parashikueshme: kafetë e Baščaršija-s, gjurmët e plumbave në muret e Grbavicës dhe urën ku filloi Lufta e Parë Botërore. Ata e shohin Burimin e Bosnës si një pushim të ëmbël, një lloj ‘sfondi për Instagram’ ku mund të hanë një drekë të qetë. Kjo është gënjeshtra e parë që duhet thyer. Burimi i Bosnës nuk është thjesht një park. Ai është një makinë e kohës dhe një mushkëri gjeologjike që ka mbijetuar rrethimet, perandoritë dhe modernizimin e egër. Kur flasim për turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine, shpesh harrojmë se uji këtu nuk është dekorativ; ai është politik, historik dhe mbi të gjitha, i pamëshirshëm në pastërtinë e tij. Ky vend nuk është një ‘xhevahir i fshehur’ (një frazë që e urrej), por një monument i hapur i rezistencës natyrore në këmbët e malit Igman.
Dëshmia e Edinit: Kur Uji Ishte Shpëtim
Një burrë i moshuar me emrin Edin, i cili ka shitur gështenja në hyrje të Velika Aleja për më shumë se katër dekada, më tregoi diçka që nuk do ta gjeni në asnjë broshurë. Gjatë viteve të rrethimit, kur qyteti poshtë ishte i tharë dhe i djegur, uji i këtij burimi ishte një premtim se jeta vazhdonte diku nën tokë. Edin thotë se uji këtu nuk ndryshon kurrë temperaturë, pavarësisht nëse bota jashtë po digjet apo po ngrin. Ai më tregoi me gisht drejt rrjedhës kryesore dhe tha: ‘Ky ujë nuk gënjen. Njerëzit premtojnë paqe dhe sjellin luftë, njerëzit premtojnë progres dhe sjellin beton. Por burimi rrjedh njësoj si në kohën e Franc Jozefit, ashtu edhe sot’. Ky lloj realizmi është pjesë e asaj që e bën kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume aq të rëndë dhe magjepsëse në të njëjtën kohë.
“Uji është i vetmi element që nuk mund të mposhtet plotësisht nga njeriu; ai gjithmonë gjen një rrugë për t’u kthyer në origjinë.” – Ivo Andrić
Mikro-Zoom: Anatomia e Gurit dhe e Myshkut
Le të ndalemi te ura e parë prej guri, aty ku uji shpërthen nga rrënjët e malit. Ky nuk është një rrjedhë e ngadaltë. Është një akt agresioni gjeologjik. Uji del nga gëlqerja me një forcë që prodhon një zhurmë konstante, një bariton të ulët që dridh tokën nën këmbët tuaja. Nëse uleni dhe vëzhgoni me kujdes për dhjetë minuta, do të shihni myshkun e llojit Fontinalis antipyretica që vallëzon nën sipërfaqe. Ai ka një ngjyrë jeshile aq të thellë sa duket pothuajse e zezë, një kontrast brutal me bardhësinë e shkumës që krijohet kur uji godet gurët e mprehtë. Temperatura e ujit është vazhdimisht rreth 7 deri në 10 gradë Celsius. Nëse e futni dorën brenda, dhimbja është e menjëhershme. Nuk është një ftohtësi freskuese; është një ftohtësi që të kujton se je i vdekshëm. Gurët këtu nuk janë të lëmuar si në plazhet e Greqi apo në Dubrovnik; ata janë të thyer, të çarë nga presioni shekullor i ujërave nëntokësore që vijnë nga thellësitë e Igmanit. Çdo pikë uji që shihni ka udhëtuar përmes kilometrave të tëra të shpellave karstike përpara se të shohë dritën këtu. Ky proces filtrimi natyror e bën ujin aq të pastër saqë mund ta shihni çdo kokërr rëre në fund të basenit, edhe në thellësi prej dy metrash. Ky nuk është një park i rregulluar nga njeriu; është një laborator i gjallë ku natyra tregon forcën e saj pa kërkuar falje.
Kontrasti Kulturor: Një Melankoli Austro-Hungareze
Pikniku këtu nuk është thjesht të hash një sandviç në bar. Është një ritual që fillon me kalimin nëpër Velika Aleja, një rrugë 3.5 kilometra e gjatë e rrethuar nga mbi 3,000 pemë rrapi dhe gështenje. Kur ecni aty, ndjeni peshën e monarkisë austro-hungareze. Kjo nuk është arkitektura e gjallë e një qyteti si Prishtinë apo energjia kaotike e një vendi si Nin. Kjo është rregullsi, disiplinë dhe një lloj trishtimi aristokratik. Kaloshët me fijaker (karroca me kuaj) kalojnë pranë jush me një ritëm që të detyron të ngadalësosh. Për dikë që ka vizituar Kanioni Rugova ose majat e Meteora, Burimi i Bosnës ofron një lloj tjetër madhështie: atë të ujit që zbut egërsinë e malit. Ky vend është një dëshmi e faktit se si Sarajeva gjithmonë ka kërkuar të jetë pjesë e Europës Qendrore, edhe kur gjeografia dhe historia e tërhiqnin drejt Lindjes. Ndryshe nga Qyteti i Djallit në Serbi, i cili të mbush me një ndjesi ankthi gjeologjik, Vrelo Bosne të ofron një siguri të ftohtë.
“Nëse doni të njihni shpirtin e një qyteti, shkoni atje ku ai gjen qetësinë e tij më të thellë, larg zhurmës së tregut.” – Robert Byron
Pse Pikniku Këtu është një Akt Filozofik
Në këtë zonë të destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, pikniku shpesh lidhet me mishin e pjekur dhe muzikën e lartë. Por në Burimin e Bosnës, mjedisi imponon një lloj tjetër sjelljeje. Lagështira e ajrit, era e drurit të kalbur dhe fëshfëritja e vazhdueshme e gjetheve krijojnë një izolim akustik. Ky është vendi më i mirë për piknik sepse ju detyron të dëgjoni. Ju nuk jeni aty për të dominuar hapësirën, por për të qenë pjesë e saj për një orë ose dy. Krahasuar me bregdetin si në Biograd na Moru apo qytetet historike si Iaői, këtu ndjesia e izolimit është më e fortë. Ju jeni vetëm pak kilometra larg qendrës së një kryeqyteti, por ndiheni sikur jeni në zemrën e një kontinenti të humbur. Për ata që kërkojnë ‘vibrime’ moderne, ky vend do të jetë zhgënjyes. Këtu nuk ka asgjë moderne. Ka vetëm ujë, gur dhe kohë.
Kush Nuk Duhet Ta Vizitojë Këtë Vend
Le të jemi të sinqertë: ky vend nuk është për të gjithë. Nëse jeni një udhëtar që kërkon luks, shërbim të shpejtë dhe rrugë të asfaltuara në mënyrë perfekte, qëndroni në qendër të qytetit. Nëse e urreni lagështirën ose ndjesinë e të ftohtit që të futet në palcë edhe në mes të korrikut, mos ejani këtu. Burimi i Bosnës është për melankolikët, për ata që gjejnë bukuri te kalbja e gjetheve dhe te forca brutale e një lumi që lind i rritur. Ky është një vend për ata që kuptojnë se natyra nuk ekziston për të na argëtuar ne, por ne ekzistojmë si vizitorë të përkohshëm në mbretërinë e saj. Siç thotë udhezuesi i evropes juglindore shqiperi bullgari dhe te tjera, rajoni është i mbushur me kontraste, por pak vende janë aq të sinqerta sa ky burim. Udhëtimi nuk është kurrë për të gjetur rehatinë; është për të gjetur të vërtetën, sado e ftohtë dhe e lagësht të jetë ajo.