Miti i mrekullisë natyrore: Pse turistët e kanë gabim
Shumë njerëz mbërrijnë në jug të Serbisë me broshura të lëmuara në duar, duke pritur të shohin një anomali të thjeshtë gjeologjike. Ata presin të shohin erozionin, atë procesin e lodhshëm shkencor ku uji dhe era gërryejnë tokën për mijëra vjet. Por kjo është gënjeshtra e parë që duhet të çmontohet. Qyteti i Djallit, ose Đavolja Varoš, nuk është thjesht një grumbull prej 202 shtyllash andeziti. Kur qëndron atje, mes atyre figurave guri që ngrihen deri në 15 metra lartësi, kupton se shkenca është vetëm një vello e hollë që përpiqet të mbulojë diçka shumë më shqetësuese. Ky vend nuk është ‘i bukur’ në kuptimin konvencional. Ai është i rëndë, i zymtë dhe mbart një heshtje që të rëndon në veshë si plumb i shkrirë. Ky nuk është një destinacion për të bërë selfie me buzëqeshje të shtirura; ky është një vend ku njeriu ndihet i vogël, i padëshiruar dhe i vëzhguar nga vetë materia e tokës.
“Natyra është një tempull ku shtyllat e gjalla herë pas here nxjerrin fjalë të konfuzuara.” – Charles Baudelaire
Një burrë i moshuar me emrin Dragan, i cili ka kaluar shtatë dekada duke kullotur bagëtinë në rrëzë të malit Radan, më ndaloi pranë hyrjes së ngushtë të luginës. Me duart e ashpra si lëvorja e pishave që rrethojnë zonën, ai tundi kokën ndërsa unë hapja hartën time. ‘Nuk ke nevojë për atë letër,’ më tha ai me një zë që ngjante me fërkimin e dy gurëve. ‘Librat thonë se këto janë formacione guri, por ne këtu e dimë të vërtetën. Ata po lëvizin. Kur bie nata, mund t’i dëgjosh duke rënkuar nën peshën e mëkateve të tyre.’ Ai nuk po tallej. Në sytë e tij kishte një frikë të lashtë, të ngulitur thellë, që nuk mund ta gjesh në asnjë udhëzues turistik modern. Dragan më tregoi se si uji i kuq që rrjedh nëpër luginë nuk është thjesht i pasur me hekur, por është gjaku i tokës që refuzon të shërohet. Kjo bisedë ndryshoi krejtësisht mënyrën se si unë e pashë atë peizazh. Nuk ishin më thjesht shkëmbinj; ishin dëshmitarë të ngurtësuar të një historie që njerëzimi ka zgjedhur ta harrojë.
Legjenda e parë: Dasma e përgjakur e mëkatit
Legjenda më e famshme, ajo që çdo vendas do t’ju tregojë nëse u ofroni një gllënjkë raki, është ajo e dasmës së mallkuar. Thuhet se shekuj më parë, banorët e këtushëm ishin njerëz kaq të devotshëm saqë djalli nuk mund t’i duronte dot. Për t’i ndëshkuar, ai u dha të pinin ‘ujin e djallit’, i cili i bëri të humbnin mendjen dhe t’i harronin lidhjet e gjakut. Nën ndikimin e këtij lëngu të mallkuar, vendasit vendosën të martonin një vëlla me motrën e tij. Dasma filloi, e zhurmshme dhe e shthurur. Por, kur dasmorët u nisën drejt kishës, një zanë e malit, duke mos mundur ta duronte këtë fyerje ndaj natyrës, iu lut Zotit të ndërhynte. Në atë çast, qielli u hap dhe një erë e akullt i shndërroi të gjithë dasmorët në gur. Sot, ato 202 shtylla janë vetë dasmorët, të dënuar të qëndrojnë aty përjetësisht, me kapele guri mbi kokë, si një kujtesë e tmerrshme e asaj që ndodh kur njeriu shkel ligjet e shenjta. Ky tregim i jep vendit një tension që nuk e gjen as në muret e lashta në kultura dhe historia e Ballkanit (Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë).
Legjenda e dytë: Gruaja e vjetër dhe monedha e artë
Një tjetër histori, më pak e njohur por po aq rrëqethëse, flet për një shtrigë që jetonte në shpellat e malit Radan. Ajo thuhet se kishte fuqinë të kthente dëshirat në realitet, por me një çmim të tmerrshëm. Një herë, një fshatar i varfër kërkoi pasuri për të ushqyer familjen e tij. Shtriga i dha një monedhë ari, por i tha se çdo herë që ai do ta përdorte atë, një pjesë e shpirtit të tij do të shndërrohej në guri. Fshatari, i verbuar nga lakmia, e përdori monedhën derisa u shndërrua plotësisht në një shtyllë guri. Thuhet se ai është shtylla më e lartë në luginë, ende duke mbajtur ‘kapelen’ e tij që dikur ishte koka e tij plot ëndrra për pasuri. Kur ecën pranë tij, ndjen një të ftohtë që nuk vjen nga era, por nga vetë materia e gurit. Kjo nuk është thjesht një përrallë për fëmijë; është një reflektim mbi lakminë njerëzore që mund ta gjesh të pasqyruar edhe në historitë e qyteteve si Trogir apo Braç, ku gurët kanë parë ngritjen dhe rënien e perandorive të korruptuara.
“Toka ka një kujtesë më të gjatë se njeriu, dhe ajo nuk fal kurrë.” – Autor i Panjohur
Analiza e hollësishme: Era, acidi dhe tingulli i tmerrit
Le të flasim për detajet që nuk shfaqen në foto. Toka këtu ka një erë metalike, si gjak i tharë në diell. Kjo vjen nga aciditeti ekstrem i ujit. Ekzistojnë dy burime: Đavolja voda (Uji i Djallit) dhe Crveno vrelo (Burimi i Kuq). Ky ujë nuk mund të pihet; ai është aq acidik saqë mund të gërryejë metalin. Kur gjunjëzohesh pranë bregut të kuqërremtë, mund të shohësh se si bota bimore lufton për të mbijetuar. Nuk ka bar të gjelbër këtu, vetëm një lloj dherishteje të ashpër dhe pemë që duken sikur po kërkojnë falje me degët e tyre të thyera. Por gjëja më shqetësuese është tingulli. Kur era fryn përmes luginës, shtyllat funksionojnë si një instrument gjigand dhe makabër. Ato prodhojnë një lloj fishkëllime, një ulërimë të ulët që vendasit e quajnë ‘shushuritja e djallit’. Ky zë të ndjek kudo. Është një tingull që nuk e dëgjon në qetësinë e qytetit Maqedonia e Veriut dhe Kroacia: mrekullitë natyrale dhe historike, ku natyra është më e butë dhe më mikpritëse.
Legjenda e tretë: Ushtria e harruar e mbretit të çmendur
Një tregim tjetër që qarkullon nëpër tavernave të fshatrave përreth thotë se këto shtylla janë mbetjet e një ushtrie të lashtë. Sipas kësaj legjende, një mbret ballkanik, i dehur nga pushteti, vendosi të pushtonte vetë parajsën. Ai mblodhi ushtarët e tij më besnikë dhe u nis drejt majës së malit Radan. Por, sapo arritën në këtë luginë, koha ndaloi. Një forcë e padukshme i ngrinte në vend, duke i bërë pjesë të peizazhit. Kjo legjendë tregon për arrogancën e pushtetit, një temë që haset shpesh në qytete me histori të rëndë si Cetinje apo Plovdiv. Kur sheh rreshtat e rregullt të shtyllave, është e vështirë të mos imagjinosh ushtarë që qëndrojnë në gatishmëri, duke pritur një urdhër që nuk do të vijë kurrë. Kjo ndjenjë e ‘ngrirjes në kohë’ është ajo që e bën Qytetin e Djallit kaq të veçantë dhe njëkohësisht kaq shqetësues.
Legjenda e katërt: Mëkati i minatorëve të saksonisë
Gjatë mesjetës, kjo zonë ishte e njohur për minierat e saj. Minatorët saksone, të njohur për aftësitë e tyre, punonin në thellësitë e malit. Legjenda thotë se ata zbuluan një venë ari që i përkiste vetë djallit. Në vend që të largoheshin, ata filluan të gërmonin me egërsi. Toka, e zemëruar nga kjo ndërhyrje në brendësinë e saj, u shemb mbi ta, por nuk i vdiq. I shndërroi në këto shtylla guri, duke i lënë të shohin diellin por duke mos i lejuar të lëvizin kurrë më. Kjo lidhet me praninë e madhe të mineraleve në zonë, që shpjegon shkencërisht ngjyrën e tokës, por legjenda i jep një dimension moral që shkenca nuk mund ta bëjë. Është një lloj drejtësie poetike brutale, e ngjashme me atmosferën mistike që mund të ndjesh në Melnik të Bullgarisë ose në gërmadhat e Delfi në Greqi.
Logjistika e një udhëtimi në ferr dhe pas
Të vizitosh Qytetin e Djallit nuk është një shëtitje e thjeshtë. Rruga është e gjatë dhe shpesh e mundimshme. Nëse niseni nga udhezuesi i Evropës Juglindore (Shqipëri, Bullgari dhe të tjera), duhet të përgatiteni për një ndryshim drastik të peizazhit. Nga Prishtinë ose Graçanicë, udhëtimi zgjat disa orë përmes rrugëve gjarpëruese. Çmimi i hyrjes është i lirë, por kostoja shpirtërore është ajo që duhet llogaritur. Këshilla ime? Mos shkoni në mesditë kur dielli i fortë i bën gjërat të duken banale. Shkoni në orët e vona të pasdites, kur hijet fillojnë të zgjaten dhe shtyllat fillojnë të marrin forma njerëzore. Mos harroni të merrni ujë me vete, sepse uji atje është vetëm për t’u parë, jo për t’u prekur. Dhe mbi të gjitha, respektoni heshtjen e vendit. Nuk është një vend për biseda të zhurmshme apo muzikë.
Refleksione finale: Pse kthehemi te frika?
Pse udhëtojmë drejt vendeve që na trembin? Pse lëmë komoditetin e plazheve të Patras apo qetësinë e liqenit në Strugë për të parë disa shtylla guri të mallkuara? Ndoshta sepse kemi nevojë të na kujtohet se bota nuk është vetëm një produkt konsumi. Ka vende që refuzojnë të zbuten, vende që mbajnë gjallë misterin dhe frikën tonë primare. Qyteti i Djallit është një nga ato vende. Ai na tregon se natyra nuk është gjithmonë në shërbimin tonë; ndonjëherë, ajo është thjesht një pasqyrë e errët e asaj që ne jemi brenda. Kushdo që kërkon vetëm bukuri sipërfaqësore nuk duhet të vijë kurrë këtu. Ky vend është për ata që duan të ndjejnë peshën e historisë, erën e acidit dhe fishkëllimën e një legjende që nuk pranon të vdesë. Kur të largoheni, do të zbuloni se keni marrë me vete një pjesë të asaj heshtjeje, një peshë të vogël në gjoks që do t’ju kujtojë se jo çdo gjë në këtë botë ka një shpjegim logjik. Dhe ndoshta, kjo është arsyeja e vërtetë pse udhëtojmë.