Shumë njerëz gabojnë kur e quajnë Sozopolin thjesht një Dubrovnik të varfër të lindjes apo një Mikonos pa shkëlqimin e tepruar të diskotekave. Kjo është një gënjeshtër e madhe që agjencitë turistike e shesin për të mbushur hotelet me mure të holla. Sozopoli nuk është një kopje; ai është një entitet i lashtë, i rrahur nga kripa dhe erërat e Detit të Zi, që ka ekzistuar kur shumica e qyteteve të tjera bregdetare ishin thjesht moçale. Ky qytet nuk kërkon dashurinë tuaj; ai kërkon respektin tuaj për rrudhat e tij prej guri dhe druri. Në vitin 2026, ndërsa turizmi masiv po mbyt çdo cep të Mesdheut, këta tre ishuj rreth Sozopolit mbeten si bastione të fundit të një qetësie të egër dhe të papërpunuar.
Në vitin 1924, një grup shkrimtarësh dhe mendimtarësh bullgarë qëndruan në majën e shkëmbinjve të Apollonisë së vjetër dhe shkruan se Deti i Zi nuk është thjesht ujë, por një arkiv i madh i shpirtrave të humbur. Ata vëzhguan të njëjtën dritë që bie sot mbi ishullin e Shën Ivanit, duke kuptuar se historia këtu nuk është e shkruar në libra, por është e gdhendur në fosilet e guackave. Kjo lidhje me të kaluarën është ajo që e bën një vizitë në këto ishuj diçka më shumë se një shëtitje me varkë. Këtu nuk ka bare me muzikë të lartë apo koktejle me emra qesharakë. Ka vetëm zhurmë të valëve dhe klithma pulëbardhash që duken sikur qeshin me kotësinë e botës moderne.
“Deti nuk është kurrë i vjetër, ai është gjithmonë i ri, si dëshira.” – Hristo Fotev
Ishulli i Shën Ivanit (St. Ivan) është më i madhi nga të tre dhe mbart peshën më të rëndë të historisë. Ai nuk është i lëmuar si ishujt që mund të gjeni në Pula apo Omiš. Ky është një vend i ashpër. Kur varka juaj afrohet, do të shihni siluetën e manastirit të vjetër, një strukturë që ka parë sulme piratësh dhe murgj që luteshin në vetmi absolute. Në vitin 2010, këtu u gjetën mbetje që thuhet se i përkasin Gjon Pagëzorit, por mos u gënjeni nga turizmi fetar. Shpirti i vërtetë i ishullit qëndron te lepujt e egër që vrapojnë mes kaktuseve dhe rrënojave. Është një vend ku natyra po rifiton atë që njeriu u përpoq të ndërtonte me forcë. Ecja nëpër shtigjet e Shën Ivanit kërkon këpucë të forta dhe një mendje të hapur. Nuk ka hije artificiale këtu, vetëm dielli që pjek gurët vullkanikë.
Pranë tij qëndron Shën Pjetri (St. Peter), një ishull aq i vogël sa duket sikur mund të fundoset nga një valë e madhe. Ai shpesh neglizhohet nga ata që kërkojnë madhështinë, por për një vëzhgues të hollë, ky është një laborator natyror. Kolonitë e zogjve që banojnë këtu nuk e mirëpresin praninë tuaj me mirësjellje. Ky nuk është një vend për të bërë selfie të lumtura. Është një vend për të kuptuar se sa të parëndësishëm jemi ne në skemën e madhe të ekosistemit të Ballkanit. Nëse po kërkoni një përvojë më të kuruar, mund të lexoni për destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, por në Shën Pjetër, jeni ju kundër natyrës.
Ishulli i tretë, Shën Kiriku (St. Cyricus), është ndryshe. Ai është i lidhur me qytetin e vjetër përmes një rruge artificiale, por sërish ruan aurën e një ishulli të izoluar. Për dekada me radhë, ky ishte një zonë ushtarake, shtëpia e një Akademie Navale që prodhonte burra me shpirt prej çeliku. Sot, ndërtesat e vjetra ushtarake qëndrojnë si fantazma të një epoke tjetër. Ka plane për ta kthyer në një qendër arti, por për momentin, ai mbetet një vend i mbuluar me nostalgji dhe ndryshk. Të ecësh këtu është si të shfletosh një libër për kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume, ku çdo godinë tregon një histori për mbijetesën dhe ndryshimin e regjimeve.
“Udhëtimi nuk është thjesht të shohësh të renë, por të kesh sy të rinj.” – Marcel Proust
Le të ndalemi për një moment te aroma e portit të Sozopolit, aty ku nisin të gjitha këto udhëtime me varkë. Për më shumë se 500 fjalë, mund të flasim vetëm për aromën e katranit të nxehtë që përdoret për të lyer varkat prej druri. Është një aromë e rëndë, pothuajse mbytëse, që përzihet me erën e peshkut të skuqur dhe jodit të detit. Ky është parfumi i vërtetë i Sozopolit. Kur jeni në port, dëgjoni goditjet e ritmike të valëve pas trungjeve të varkave që quhen “Gospodar” ose “Morski Volk”. Këto nuk janë jahte luksoze që shihni në Budva apo Volos; këto janë mjete pune. Kapitenët janë njerëz me lëkurë të djegur nga kripa, që flasin pak dhe pinë shumë kafe të zezë në gota plastike. Ata i njohin rrymat e Detit të Zi më mirë se xhepat e tyre. Nëse keni fat, njëri prej tyre do t’ju tregojë për delfinët që ndonjëherë shoqërojnë varkat drejt Shën Ivanit, jo për t’ju argëtuar ju, por sepse ata janë zotërit e vërtetë të këtij Gjiri Ballkanik. Ky det është i ndryshëm nga Adriatiku i kthjellët i Dubrovnikut; ai është më i errët, më i thellë dhe mban më shumë sekrete.
Logjika e këtij udhëtimi në vitin 2026 kërkon një auditim të sinqertë të kostove dhe pritshmërive. Një varkë private për në ishuj mund t’ju kushtojë diku te 40 deri në 60 leva bullgare, varet nga aftësitë tuaja për të bërë pazar dhe nga niveli i dëshirës së kapitenit për të punuar atë ditë. Mos prisni shërbim me doreza të bardha. Prisni një motor që nxjerr tym të zi dhe një ndjesi lirie që nuk mund të blehet në resortet e Zlatiborit apo Knjaževacit. Uji rreth ishujve është i ftohtë, edhe në gusht, një kujtesë e vazhdueshme se jeni në veriun e Ballkanit. Për ata që janë mësuar me ujin e ngrohtë të Pogradecit, ky do të jetë një shok termik, por njëkohësisht edhe një pastrim i shpirtit.
Nëse po planifikoni një eksplorim më të gjerë, mund të shihni lidhjet mes rajoneve në maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, por mbani mend se Sozopoli kërkon një ritëm tjetër. Ky vend nuk është për ata që duan të shënojnë destinacionet në një listë dhe të ikin. Është për ata që mund të ulen në një shkëmb në Shën Ivan dhe të shikojnë horizontin derisa sytë t’u digjen nga kripa. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që ankohen për mungesën e Wi-Fi në ishull. Ata që kërkojnë rrugë të asfaltuara deri në buzë të detit. Ata që nuk e kuptojnë bukurinë e një muri që po rrëzohet. Sozopoli dhe ishujt e tij janë për romantikët cinikë, për ata që e dinë se bota po ndryshon shumë shpejt dhe duan të kapen pas diçkaje që ndihet e përjetshme, qoftë kjo edhe një grumbull gurësh mbi një ishull të pabanuar.