Shumë njerëz që nisen drejt jugut të Serbisë presin të gjejnë një skenë nga filmat e fantazisë kur dëgjojnë emrin Qyteti i Djallit. Ata imagjinojnë diçka magjike, ndoshta një strukturë të shenjtë që sfidon ligjet e fizikës. Por le të jemi të sinqertë: kjo nuk është një përrallë e bukur. Ky nuk është një destinacion i kuruar për turistët e llastuar që kërkojnë hotele me pesë yje si në Hvar. Ky është një vend i ashpër, ku natyra ka punuar për shekuj me një brutalitet të heshtur për të krijuar 202 piramida guri që duken si ushtarë të ngrirë në mes të një dënimi të përjetshëm. Një peshkatar i vjetër i zonës, të cilin e takova në një kafanë të mbytur nga tymi në Kuršumlija, i quajtur Dragan, më tha duke qeshur: Toka këtu nuk është e shenjtë, ajo thjesht po han veten dhe ne jemi dëshmitarët e vetëm të këtij vetëshkatërrimi. Dragan kishte të drejtë. Ky fenomen gjeologjik nuk ka të bëjë me djajtë, por me erozionin acid që gërryen çdo gjë që nuk është mjaftueshëm e fortë për të mbijetuar.
“Guri ka një kujtesë më të gjatë se njeriu, dhe shpesh ai na tregon të vërteta që ne refuzojmë t’i dëgjojmë.” – Miloš Crnjanski
Për të mbërritur në Qytetin e Djallit (Đavolja Varoš) në vitin 2026 me transport publik, duhet të keni durimin e një murgu dhe stomakun e një marinari. Harrojeni komoditetin e trenave të shpejtë që mund të gjeni në Shkup. Udhëtimi juaj ka të ngjarë të nisë nga Prishtinë ose Nishi. Nëse jeni në Prishtinë, do t’ju duhet të kaloni kufirin drejt Merdarës, një proces që shpesh zgjat më shumë se sa vetë vizita në monument. Nga Nishi, autobusët lokalë nisen drejt Kuršumlija rreth katër herë në ditë. Stacioni i autobusëve në Kuršumlija është një mbetje e epokës socialiste, ku era e naftës përzihet me atë të duhanit të lirë. Këtu fillon vështirësia e vërtetë. Nuk ka një autobus direkt që ju dërgon në derën e monumentit. Ju duhet të negocioni me taksistët lokalë, të cilët i njohin nevojat e turistëve dhe çmimet i rregullojnë sipas dëshirës. Një udhëtim deri në hyrje kushton rreth 15 deri në 20 euro, varësisht nga fuqia juaj negociuese. Ky rajon i përket asaj që mund ta quajmë turizmi dhe traditat ne slloveni serbi dhe bosnje dhe hercegovine, ku thjeshtësia dhe vështirësia e rrugës janë pjesë e përvojës.
Piramidat e Guri dhe Heshtja e Maleve Radan
Kur mbërrini në këmbët e maleve Radan, peizazhi ndryshon. Nuk ka më asnjë shenjë të modernitetit. Shtyllat e guri, që lartësohen deri në 15 metra, kanë kapele andeziti që i mbrojnë nga shiu. Është një imazh që të kujton gërmadhat e Stobi apo muret e vjetra në Çanakkale, por pa ndërhyrjen e njeriut. Ky është një proces i pastër gjeologjik. Uji këtu është tejet acidik dhe i pasur me minerale, aq sa toka përreth është e kuqe e ndezur. Ata e quajnë Burimi i Kuq (Crveno vrelo). Nëse i afroheni, do të ndjeni një erë të fortë metali, sikur toka po gjakos pas një beteje të gjatë. Në këtë pikë, do të kuptoni se kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume nuk është vetëm e shkruar në libra, por është e skalitur në relievin e saj të ashpër.
[IMAGE_HERE]
Më la përshtypje heshtja. Në Qytetin e Djallit, era krijon një zhurmë specifike kur kalon mes shtyllave, një lloj fishkëllime që vendasit e quajnë kënge e djajve. Është e lehtë të kuptosh pse legjendat flasin për dasmorë të shndërruar në gur si dënim për mëkatet e tyre. Por nëse shikoni me kujdes bazën e këtyre strukturave, do të shihni grimcat e rërës që bien vazhdimisht. Këto figura nuk janë të përjetshme. Ato lindin, rriten dhe eventualisht rrëzohen për t’u zëvendësuar nga të reja. Është një cikël i pamëshirshëm që të bën të mendosh për përkohshmërinë tonë. Ky vend nuk është i bukur në kuptimin tradicional; ai është sublim në tmerrin e tij gjeologjik. Ndryshe nga qendrat historike si Ptuj apo kalaja në Veliko Tarnovo, këtu nuk ka lavdi njerëzore, vetëm forca të verbëra të natyrës.
“Udhëtimi nuk ka të bëjë me gjetjen e vendeve të reja, por me pasjen e syve të rinj për të parë botën ashtu siç është, e thyer dhe e mrekullueshme njëkohësisht.” – Rebecca Solnit
Logjistika: Një Auditim i Sinqertë
Për vizitorin e vitit 2026, këshilla ime është e prerë: mos ejani këtu nëse kërkoni lehtësi. Transporti publik në këtë pjesë të Serbisë është i paparashikueshëm. Autobusët mund të mos vijnë, ose mund të prishen në mes të rrugës, siç më ndodhi mua pranë Foçë gjatë një udhëtimi tjetër. Nëse vendosni të shkoni, planifikoni të paktën një natë në Kuršumlija. Çmimet e akomodimit janë të ulëta, rreth 25 euro për një dhomë modeste. Ushqimi është i rëndë, kryesisht mish i pjekur dhe perime të ziera, i ngjashëm me atë që do të gjenit në tregun e vjetër në Gjakovë. Mos prisni menu në anglisht. Përdorni duart, tregoni me gisht, ose mësoni disa fjalë bazë. Nëse keni kohë pas vizitës, mund të shkoni drejt Liqeni i Argjendtë për pak qetësi buzë Danubit, por mbani mend se kontrasti do të jetë tronditës. Qyteti i Djallit ju lë një ndjesi pluhuri në fyt dhe një respekt të ri për tokën që na mban. Ne udhëtojmë jo për të parë kartolina, por për të ndjerë peshën e botës nën këmbët tona. Kushdo që kërkon një përvojë të pastër, pa filtra të rrjeteve sociale, duhet ta bëjë këtë rrugëtim të paktën një herë. Por nëse jeni nga ata që ankohen për mungesën e Wi-Fi në mes të maleve, qëndroni më mirë në shtëpi.