Miti i rremë i bukurisë gjeologjike
Shumica e njerëzve vijnë në Qytetin e Djallit (Đavolja Varoš) me aparate fotografikë në duar, duke pritur një spektakël të thjeshtë natyror. Ata presin të shohin 202 kolona balte që qëndrojnë si roje të nemura nën majat e andezitit. Por ky nuk është një park tematik. Ky është një plagë e hapur në tokën e Serbisë jugore, një vend ku gjeologjia takon makthin. Gabimi më i madh është ta trajtosh këtë vend si një mrekulli estetike. Nuk ka asgjë estetike në mënyrën se si uji acid gërryen tokën, duke lënë pas këto struktura që duken si gishta të thyer që kërkojnë hakmarrje ndaj qiellit. Nëse kërkoni peizazhe kartolinash, shkoni në Maqedonia e Veriut dhe Kroacia, por nëse doni të përballeni me tmerrin e ngurtësuar, qëndroni këtu.
Dëshmia e Draganit: Plaku që flet me gurët
Një i moshuar i quajtur Dragan, i cili ka kaluar shtatë dekada në rrëzë të malit Radan, më tha diçka që asnjë udhëzues turistik nuk do ta guxonte ta printonte. Gjatë një pasditeje ku era fishkëllente përmes kolonave, ai tundi kokën drejt formacioneve dhe tha: ‘Këta nuk janë gurë, bir. Janë njerëz që nuk ditën të thoshin jo kur mëkati u ul në tryezën e tyre.’ Dragani nuk beson te erozioni. Ai beson te pesha e shpirtit. Sipas tij, çdo herë që një vizitor qesh me zë të lartë këtu, një pjesë e kapelës andezitike shkërmoqet, duke afruar ditën kur mallkimi do të lirohet. Ai më tregoi për dasmën e gurtë, ku vëllai dhe motra u detyruan të martoheshin nën ndikimin e djallit, derisa një fuqi hyjnore i ktheu të gjithë në shkëmb për t’i shpëtuar nga turpi i përjetshëm. Ky nuk është një tregim për fëmijë; është një paralajmërim për etikën e ballkanasit.
“Natyra ka tmerret e saj, të cilat nuk janë më pak të vërteta se bukuritë e saj.” – Victor Hugo
Legjenda e parë: Nusja që nuk qau kurrë
Legjenda më e errët flet për një nuse nga rajoni i afërt i Sokobanja, e cila u shit te një dhëndër mizor në këto anë. Thuhet se ajo ishte aq e bukur sa vetë djalli u bë xheloz. Gjatë rrugës për në shtëpinë e re, karvani i dasmës u ndal në këtë luginë. Djalli i helmoi me një pije që i bëri të harronin lidhjet e gjakut. Kur prifti nisi të bekonte bashkimin mëkatar, toka u drodh. Nuk ishte një tërmet si ata që mund të ndjehen në Cetinje apo Konjic, por një dridhje morale. Në atë çast, nusja u shndërrua në kolonën më të lartë, ndërsa dasmorët u rreshtuan pas saj, të dënuar të mbajnë mbi kokë peshën e gurit për jetë të jetëve. Kur prekni sipërfaqen e ashpër të këtyre kolonave, nuk ndjeni gurin, por një ftohtësi që të depërton në palcë, njësoj si mjegullat e dendura në Durmitor.
Analiza e gjakut të tokës: Uji i Kuq
Përtej legjendave, ekziston një realitet kimik që është po aq shqetësues. Dy burimet këtu, ‘Djavolja voda’ (Uji i Djallit) dhe ‘Crveno vrelo’ (Burimi i Kuq), janë aq të acidizuara sa nuk mund të mbajnë jetë. Ky nuk është ujë që të freskon si burimet në Ioannina apo Korcula. Ky është një lëng metalik, i pasur me alumin dhe hekur, që ka një erë të fortë squfuri. Për 500 fjalë, le të përqendrohemi vetëm te kjo aromë. Është aroma e metaleve që oksidohen nën diellin e pamëshirshëm, një përzierje e gjakut të tharë dhe baterive të vjetra. Toka përreth është e zhveshur, pa bar, pa shkurre. Është një shkretëtirë në miniaturë në mes të një pylli të harlisur. Kontrasti është brutal. Ky aciditet është ai që mban kolonat gjallë; ai vret çdo gjë që mund të shkaktonte dekompozim organik, duke e lënë këtë destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje si një mauzole gjeologjik. Nëse guxoni të lyeni dorën në këtë ujë, lëkura juaj do të mbajë erën e bakrit për ditë të tëra, një kujtesë fizike se jeni futur në një territor që nuk ju takon.
“Guri nuk harron asgjë, ndërsa njeriu harron gjithçka.” – Traditë Popullore Ballkanike
Legjenda e dytë: Ushtria e tradhtuar
Një tjetër tregim që qarkullon nëpër oda, nga Arad në Xanthi, flet për një ushtri që po kthehej nga një betejë e humbur. Të lodhur dhe të uritur, ata kërkuan ndihmë nga një shtrigë që jetonte në shpellat e malit Radan. Ajo u premtoi fitore në këmbim të shpirtrave të tyre, por kur ushtarët pranuan, ajo i ktheu në shtylla guri për të dekoruar kopshtin e saj të tmerrit. Ky tregim reflekton frikën ballkanike nga tradhtia dhe pasojat e dëshpërimit. Ndryshe nga qytetet e qeta si Nin apo Pljevlja, këtu atmosfera është e rëndë me peshën e dështimit njerëzor. Turizmi dhe traditat ne Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovine shpesh fshehin tregime të tilla nën petkun e folklorit, por në Qytetin e Djallit, ato janë të skalitura në relief.
Legjenda e tretë: Gënjeshtra e Djallit
Miti i fundit thotë se këto formacione janë në fakt banesa të demonëve që janë dëbuar nga parajsa. Ata ndërtuan këto kulla për të parë mbi retë, duke shpresuar të gjejnë një rrugë kthimi. Por çdo herë që ata i afrohen majës, era (që këtu fryn me një tonalitet unik akustik) i rrëzon mbrapsht, duke i bërë kullat të dridhen. Gjatë natës, kur turistët largohen, vendasit thonë se dritat kërcejnë mbi kokat e andezitit. Kjo nuk është dritë hëne; është drita e ftohtë e një bote tjetër. Nëse jeni adhurues i historisë dhe mistikës, kultura dhe historia e Ballkanit ju ofron shumë, por asgjë nuk krahasohet me këtë heshtje ulëritëse të Qytetit të Djallit.
Pse duhet (ose nuk duhet) ta vizitoni këtë vend
Mos ejani këtu nëse kërkoni rehati. Rruga është e mundimshme, shkallët e drurit kërcasin nën peshën tuaj dhe dielli reflektohet mbi gurin e kuq me një intensitet që të verbon. Ky vend është për ata që kuptojnë se udhëtimi nuk është arratisje, por përballje. Është një reflektim mbi atë se sa pak zgjasim ne përballë kohës gjeologjike dhe sa shpejt legjendat tona bëhen pjesë e peizazhit. Kushdo që vuan nga melankolia e thellë duhet ta shmangë këtë vend. Qyteti i Djallit nuk ofron shpresë; ai ofron dëshmi të asaj që mbetet kur gjithçka tjetër vdes. Në fund të ditës, kur dielli zhytet pas malit Radan dhe kolonat lëshojnë hije të gjata që duken si duar që kërkojnë ndihmë, ju do të kuptoni se nuk jeni thjesht një vizitor. Jeni një dëshmitar i heshtur i një mallkimi që ende merr frymë nën lëkurën e Ballkanit.