Miti i Qytetit Muze dhe Realiteti i Kafeinë
Shumë vizitorë mbãrrijnë në Iași duke pritur një lloj Firence të Lindjes, të mbushur me mermer të pastãr dhe heshtje akademike. Ata shkojnë drejt Pallatit të Kulturãs, bëjnë fotografi dhe largohen duke menduar se e panë qytetin. Por Iași nuk është një kartolinë e ngrirë. Éshtë një organizëm që merr frymë përmes tymit të duhanit (dikur) dhe avullit të kafeinë s në bodrumet e tij të lagçshta. Shpirti i vërtetë nuk ndodhet në sallat e mësimit të Universitetit Cuza, por në tavolinat prej druri të brejtur nga krimbat ku breza të tãrë studentësh kanë dëshptuar në provime dhe kanë planifikuar revolucione të vogla personale. Ky qytet ka një dekadencë që të kujton më shumë kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume sesa rregullsinë e ftohtë të Evropãs Qendrore.
“Historia shkruhet në tavolina të vogla me njolla kafeje, ku mëria kthehet në art.” – Nicolae Iorga
Në vitin 1924, poeti Mihai Codreanu qëndronte në këtë pikë të saktë në lagjen Copou dhe shkruante pëër melankolinë e këtyre rrugicave. Ai nuk fliste pëër shkãlqimin e fasadave, por pëër aromën e rëndë të kafe turke që vinte nga dritaret e bodrumeve. Kjo aromë është trashëgimia jonë, një urë mes këtij qyteti dhe qyteteve si Edirne apo Novi Sad, ku kafeja është më shumë se pije, është një mënyrë pëër të vrarë kohën pëërpara se ajo të të vrasë ty.
1. Bolta Rece: Bodrumi i Intelektit dhe Verãs
Nëse ka një vend ku miti i Iașit përmbyset, ai është Bolta Rece. Turistët vijnë këtu pëër të ngrënë mëmëligë, por studentët vijnë pëër të gjetur hijet e të kaluarë s. Ky bodrum ka një të ftohtë të pëjetshëm që të depë rton në eshtra, një lagçshtirë që mban aromë verë të vjetër dhe pluhur librash. Nuk është një vend i këndshëm në kuptimin modern. Ndriçimi është i pakët, pothuajse klaustrofobik, i ngjashëm me kafenetë e vjetra në Selanik apo Athinë. Këtu, në shekullin e 19-të, anëtarët e shoqãrisë Junimea pinin verë dhe kafe deri në agim. Sot, studentët e letãrsisë ulen në të njëjtat qoshe, duke u përpjekur të duken po aq të torturuar sa paraardhësit e tyre. Ka një lloj arrogance në këtë vend, një ndjenjë se nëse nuk ke lexuar Kantin, nuk e meriton as të marrësh frymë këtu. Ky lloj snobizmi intelektual është pjesë e destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje që ruajnë ende një identitet të fortë rajonal.
2. Cafeneaua Tineretului: Aty ku koha ka ndaluar në 1980
Ky nuk është një emër pëër të joshur rininë e sotme të TikTok-ut. Éshtë një relike. Mobilimi është prej tallashi të vjetër, ngjyra e mureve është një e verdhë e lodhur nga nikotina e dekadave, dhe kamerieri ka të ngjarë që po shãrben të njëjtët njerëz që nga koha e Çaușeskut. Nëse kërkoni luks, shkoni në Sveti Stefan ose në hotelet e Burgas. Këtu vjen pëër të parë se si është të jesh i ri në një qytet që refuzon të modernizohet me nxitim. Kafeja shãrbehet në gota të thjeshta, pa asnjë dekorim, dhe shija është e fortë, pothuajse brutale. Éshtë kafeja e provimeve të mesnatë s dhe e dashurive të humbura. Micro-zooming në këtë hapãsirë do të thotë të vëresh gërvishjet në tavolina, emra të gdhendur me thikë në vitin 1994, të cilët sot janë mjekë apo inxhinierë të famshëm, por që këtu lanë një pjesë të frustrimit të tyre rinor.
“Nuk ka asgjë më të trishtë se një kafene boshe në mëngjes, por nuk ka asgjë më të gjallë se një kafene plot me studentë pa para.” – Elias Canetti
3. Zona rreth Casa Pogor: Ritualet e rrugãs
Më shumë se sa një kafene e vetme, kjo zonë pë rfaqëson ekosistemin e vërtetë të studentëve. Këtu nuk ka meny të komplikuara. Kafeja merret në këmbë dhe pihet në shkallët e vjetra të muzeut. Éshtë një skenë që të kujton sheshet e Jajce apo rrugicat e Pljevlja, ku jeta ndodh jashtë, në kontrast me arkitekturën monumentale. Éshtë një pë rzierje e studentëve të arteve me mjekra të parregullta dhe studentëve të mjekësisë që mbajnë libra të rëndë në duar. Aroma këtu është një pë rzierje e gjetheve të thara të bliut (simboli i qytetit) dhe naftë s së makinave të vjetra. Ky është Iași i vërtetë: një pë rplasje mes të kaluarë s së lavdishme letrare dhe të tashmes së zhurmshme dhe të pistë. Kushdo që kë rkon pastãrti sterile duhet të shkojë në Zlatibor ose Durmitor, sepse këtu do të gjejë vetëm jetë në gjendjen e saj më të paprpunuar.
Pse të vizitoni këto vende tani?
Deri në vitin 2026, Iași do të pë sojë transformime të mëdha. Gentrifikimi po troket në derë. Pronarët e këtyre kafeneteve po tundohen të vendosin Wi-Fi të shpejtë, të lyejnë muret dhe të rrisin çmimet. Shkoni tani pë rpara se të humbin karakterin e tyre të vërtetë. Ky nuk është thjesht turizëm, është një lloj arkeologjie sociale. Ne udhëtojmë jo pë r të parë gjëra të bukura, por pë r të ndjerë peshën e kohë s mbi supet tona, pë r të kuptuar se edhe në një qytet të harruar të Moldavisë, dikush po shkruan një poezi mbi një faturë kafeje të papaguar. Iași është i rëndë, është i pluhurosur dhe është absolutisht i mrekullueshëm në shëmtinë e tij intelektuale.