Për shumicën e vizitorëve, Kreta është një kartolinë e djegur nga dielli, një vend ku vera nuk mbaron kurrë dhe ku koktejet buzë detit fshijnë çdo mendim për të kaluarën. Por ky është një mashtrim i madh komercial. Kreta nuk është një park lojërash. Ajo është një tokë e ashpër, e thyer dhe e mbushur me plagë historike që lëngojnë nën rreshtat e ullinjve shekullorë. Nëse doni të shihni fytyrën e vërtetë të këtij ishulli, duhet të lini pas resortet dhe të kërkoni heshtjen e kishave bizantine, aty ku koha nuk matet me orë, por me rënien e ngadaltë të suvasë nga muret e vjetra. Ky nuk është një udhëtim për të kërkuar relaksimin që ofron Sokobanja apo plazhet e qeta në Petrovac. Ky është një udhëtim drejt kockave të besimit dhe mbijetesës. Në vitin 1924, një murg i moshuar në malet e Kritsës shkroi në ditarin e tij se gurët e kishës së Panagia Kera po fillonin të flisnin më shumë se njerëzit, sepse njerëzit po harronin si të dëgjonin heshtjen. Ai qëndroi në të njëjtin vend ku sot turistët shkrepin foto të shpejta, pa kuptuar se nën këmbët e tyre shtrihet një histori që bën të duken të vogla edhe qytetet si Selanik apo Durrës.
“Kreta nuk ka nevojë për mbrojtës, ajo ka nevojë për dëshmitarë që kuptojnë peshën e gurit të saj.” – Nikos Kazantzakis
Kisha e parë që duhet të vizitoni është Panagia Kera në Kritsë. Mos u gënjeni nga pamja e saj e jashtme modeste. Brenda, muret janë të mbuluara me afresket më të rëndësishme bizantine në ishull. Këtu, arti nuk është dekorim, është një britmë. Ju duhet të qëndroni para afreskut të Gjyqit të Fundit për të paktën tridhjetë minuta. Shikoni sytë e shenjtorëve. Kanë një lloj melankolie që nuk e gjeni në arkitekturën e ftohtë të Suboticë apo në rregullin modern të Aranđelovac. Ngjyra e kuqe e përdorur këtu është nxjerrë nga dheu i Kretës, një pigment që duket sikur ende rrjedh gjak pas tetë shekujsh. Era e dyllit të djegur dhe lagështisë së vjetër krijon një atmosferë që të mbyt, por në një mënyrë të domosdoshme. Ndryshe nga Nesebar apo Veliko Tarnovo, ku restaurimet shpesh e bëjnë historinë të duket si e sapodalë nga kutia, Panagia Kera e mban kalbjen si një medalje nderi. Kur prekni muret e ftohtë, kuptoni se kjo është kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume, një rrjet i padukshëm që lidh këto male me çdo cep të Lindjes së vjetër. Duke lëvizur drejt jugut, në plazhin e izoluar të Agios Pavlos në Sfakia, do të gjeni një kishëz të vogël prej guri që sfidon detin Libian. Është një ndërtesë e vogël, e vetmuar, e rrahur nga era dhe kripa. Këtu nuk ka guidë turistike. Ka vetëm zhurmën e dallgëve që godasin shkëmbinjtë. Kjo kishë, e ndërtuar në shekullin e 11-të, tregon se feja në Kretë nuk ishte kurrë për madhështi, por për mbrojtje. Ndërsa Constanta ka katedralet e saj madhështore buzë detit, Agios Pavlos është një dëshmi e përulësisë njerëzore përballë natyrës brutale.
“Në vetmi, njeriu gjen ose bishën brenda tij, ose Zotin. Në brigjet e Kretës, ato janë shpesh e njëjta gjë.” – Patrick Leigh Fermor
Kisha e tretë është ajo e Panagia në Fodele. Ky fshat njihet si vendlindja e El Grecos, por shpirti i tij i vërtetë fshihet në strukturën e kishës bizantine që qëndron mes pemëve të portokallit. Aroma këtu është dehëse, një përzierje e luleve të agrumeve dhe pluhurit të harruar. Në këtë pikë, ju kuptoni se eksplorimi i gjirit ballkanik greqi kosove dhe turqi nuk mund të jetë i plotë pa kuptuar këtë pikëtakim të dritës dhe errësirës. Në Fodele, drita e diellit depërton përmes dritareve të vogla të kishës, duke krijuar shtylla pluhuri të artë që kërcejnë mbi ikonat e vjetruara. Ky është mikro-kozmosi i Kretës: një vend ku bukuria është e dhimbshme sepse është e përkohshme. Kisha e katërt, Agios Nikolaos në fshatin e braktisur të Moni Arkadiou, mbart peshën e rezistencës. Nuk është thjesht një objekt kulti, është një monument i sakrificës. Kur ecni nëpër korridoret e saj, mund të ndjeni ende jehonën e thirrjeve për liri. Ky ishull nuk është si Braç, ku gurët shkëlqejnë me pastërti turistike. Gurët e Kretës janë të nxirë nga tymi i barutit dhe koha. Kushdo që kërkon vetëm diell dhe argëtim nuk duhet të vizitojë kurrë këto vende. Këto kisha janë për ata që duan të ndjejnë peshën e historisë në shpinë, për ata që nuk kanë frikë nga heshtja që kërkon llogari. Në fund të ditës, kur dielli zhytet në detin e egër, kupton se udhëtimi nuk është për të gjetur vende të reja, por për të humbur versionet e rreme të vetes që kemi ndërtuar në qytete. Kreta nuk të jep përgjigje, ajo të jep vetëm pyetje më të vështira.