Ekziston një ide e gabuar, pothuajse fyese, se kopshtet botanike janë thjesht sfonde për fotografi dasmash apo vende ku pensionistët numërojnë hapat e tyre të fundit. Në Iași, kryeqyteti kulturor i Moldavisë rumune, këto hapësira nuk janë dekorative. Ato janë muze të gjallë të një kohe kur shkenca ishte rebelim dhe gjelbërimi ishte rezistencë. Ky qytet nuk është një qendër turistike e lustruar si Ljubljana apo një qytet me arkitekturë mbytëse si Cluj-Napoca. Iași ka një melankoli të rëndë, një erë balte dhe librash të vjetër që të futet në pore. Kopshtet e tij botanike nuk janë të bukura në kuptimin konvencional, ato janë brutale, shkencore dhe thellësisht njerëzore. Kopshti Botanik Anastasie Fătu, i themeluar në 1856, është i pari i këtij lloji në Rumani. Një kopshtar i vjetër me emrin Vasile, duart e të cilit kishin ngjyrën e tokës së lagur, më tha një herë se lulet këtu nuk mbillen për t’u parë, por për të mbijetuar. Ai më tregoi një specie të rrallë trëndafili që ishte ruajtur përmes luftërave dhe ndryshimeve të regjimeve, një dëshmi e gjallë e asaj që ai e quante ‘vullneti biologjik’. Ky lloj pasioni nuk gjendet në guidat që flasin për hotele me pesë yje.
“Kopshti është një pasqyrim i shpirtit të një kombi dhe kujdesi për të është një akt dashurie politike.” – Dimitrie Brandza
Në vitin 2026, kur Iași përgatitet të ripozicionohet në hartën kulturore, këto kopshte ofrojnë diçka që qytetet si Rodos apo Selanik e kanë humbur nën presionin e turizmit masiv: heshtjen autentike. [image_placeholder_1] Duke ecur nëpër serat e Anastasie Fătu, lagështia të godet si një mur i ngrohtë. Këtu, muret e qelqit janë të mbuluara me një shtresë myshku që tregon dekada neglizhence dhe dashurie të alternuar. Nuk është një vend i pastër. Është një vend ku kalbja dhe rritja bashkëjetojnë në një vallëzim të ngadaltë. Ndryshe nga Zlatibor apo Herceg Novi, ku natyra ndihet si një produkt për t’u shitur, këtu bimët tropikale rriten me një lloj arrogance intelektuale. Ato janë këtu sepse dikush, para dy shekujsh, mendoi se një qytet pa ekzotizëm ishte një qytet pa shpirt. Për t’u zhytur vërtet në këtë eksperiencë, duhet të kaloni të paktën dy orë vetëm te sektori i rozave. Ka mbi 800 lloje trëndafilash. Disa kanë erë mishi të prishur, të tjerë kanë aromën e një parfumi që nuk ekziston më. Kjo është ajo që unë e quaj ‘arkeologji e nuhatjes’. Ndërsa vizitoni këtë rajon, mund të vëreni se si kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume ndërthuret me këtë pjesë të Evropës Lindore, duke ndarë të njëjtën dëshirë për të ruajtur identitetin përmes tokës. Kopshti i dytë, ai i vendosur në kuadër të Parkut Copou, është vendi ku shkenca takon poezinë. Këtu ndodhet bliri i famshëm i Mihai Eminescu. Nuk është thjesht një pemë; është një totem. Njerëzit vijnë këtu për të prekur lëvoren e saj sikur të ishte një relikt fetar. Ky lloj adhurimi ndaj natyrës është i ngjashëm me atë që gjejmë në qytete historike si Prizren apo Kumanovë, ku pema e rrapit shpesh shërben si qendra e gravitetit të qytetit. Në Copou, ajri në pranverë është aq i rëndë nga poleni saqë mund ta shijosh. Është një përvojë që të bën të kuptosh se udhëtimi nuk ka të bëjë me shikimin, por me ndjenjën e peshës së kohës mbi supe.
“Natyra nuk nxitohet, e përsëri gjithçka arrihet.” – Lao Tzu
Kopshti i tretë, i integruar në kompleksin modern Palas, është një kontrast i dhunshëm. Është i rregullt, i kuruar nga arkitektë peizazhi dhe i rrethuar nga dyqane luksoze. Ky është versioni i shekullit të 21-të i natyrës: i kontrolluar dhe i sterilizuar. Edhe pse i mungon egërsia e Anastasie Fătu, ai shërben si një urë lidhëse për ata që nuk janë ende gati për baltën e vërtetë të Moldavisë. Ky kontrast mes të vjetrës dhe të resë është karakteristikë e shumë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje. Kur krahason Iași me qytete si Smederevë apo Trogir, vëren se si çdo vend përpiqet të gjejë një ekuilibër mes konservimit dhe progresit. Në Iași, ky ekuilibër është ende i brishtë. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që kërkojnë perfeksionin e Instagramit. Ata që irritohen nga rrugët e pashtruara rreth kopshtit botanik apo nga fakti që tabelat shpjeguese janë shpesh të pallexueshme nga dielli. Ky qytet është për ata që e duan historinë me thonj të papastër. Është një vend që të sfidon të shohësh përtej sipërfaqes së luleve dhe të kuptosh se pas çdo petaleje fshihet një përpjekje njerëzore për të sfiduar harresën. Iași 2026 nuk do të jetë një spektakël dritash, por një reflektim i thellë mbi atë që mbetet kur gjithçka tjetër dështon: toka dhe ajo që ne zgjedhim të mbjellim në të.