Shumë njerëz gabimisht e imagjinojnë Kretën si një kartolinë të sheshtë me çadra blu dhe kokteje me çmime të fryra. Ky është një iluzion komod që vdes sapo kalon vargmalet e Lefka Ori dhe zbret drejt detit Libian. Në jug, Kreta nuk interesohet për komunitetin tuaj të Instagramit. Këtu toka është e djegur, era mban erë rigon të egër dhe kripë që gërryen edhe gurin më të fortë. Ky nuk është një udhëtim për ata që kërkojnë rehati, por për ata që kërkojnë mbetjet e një perandorie që refuzon të harrohet në pluhurin e historisë. Ju nuk do të gjeni këtu asnjë ‘hidden gem’ apo resort të fshehur; do të gjeni vetëm gurë, heshtje dhe katër kisha bizantine që qëndrojnë si roje të vetmuara në një peizazh që ngjan me fundin e botës.
Në vitin 1924, një murg i moshuar në afërsi të manastirit të Prevelit i tha një udhëtari francez se në Kretën e Jugut, ‘shkëmbinjtë kanë veshë dhe ikonat kanë sy që nuk mbyllen kurrë’. Ky murg nuk po fliste në mënyrë metaforike. Kur qëndron para një afresku të shekullit të 13-të në një kishëz që mezi mban dy njerëz, ndjen një vëzhgim që tejkalon kohën. Kjo lidhje midis tokës së egër dhe shpirtërores është ajo që e bën këtë rajon të dallueshëm nga qendrat si Athinë apo Ishujt Jonianë. Këtu, besimi nuk ishte një luks, por një mjet mbijetese kundër pushtuesve dhe natyrës brutale.
“Kreta nuk ka nevojë për lule. Ajo ka nevojë për gjak dhe liri, ashtu siç shkëmbi ka nevojë për rrufe.” – Nikos Kazantzakis
Kisha e parë që duhet të vizitoni është Agios Pavlos, e vendosur në një plazh të izoluar ku rëra e zezë takon blunë e thellë. Për të arritur këtu, duhet të ecni nëpër shtigje që të kujtojnë terrenet e thyera të Paklenica në Kroaci, por me një nxehtësi që të shpon mushkëritë. Kjo kishë e vogël, e ndërtuar me gurë lumi, mban afreske që po treten nga kripa. Micro-zooming: Shikoni me kujdes dorën e Shën Gjergjit në murin jugor. Ngjyra e kuqe e përdorur këtu nuk është thjesht pigment; është një përzierje minerale që ka mbijetuar tetë shekuj lagështi detare. Copëzat e suvës që bien në dyshemenë prej dheu janë dëshmitarë të një rënieje të ngadaltë që asnjë restaurim modern nuk mund ta ndalë plotësisht. Era këtu nuk fryn, ajo ulërin nëpër të çarat e mureve, duke krijuar një zhurmë që ngjan me një psherëtimë kolektive të murgjve që dikur jetonin në shpellat përreth.
Nëse keni udhëtuar nëpër rajon, do të vreni se kultura dhe historia e Ballkanit gërshetohet në këto mure guri. Ashtu si në kishat e vjetra në Korçë apo në afërsi të qytetit të Durrës, ikonografia bizantine në jug të Kretës pasqyron një botëkuptim ku vuajtja është e shenjtë. Kisha e dytë, Panagia Kera në afërsi të fshatit Kritsa (pak më në brendësi por me frymën e jugut), ofron një kontrast të fortë. Këtu, afresket janë më të ruajtura, por po aq shqetësuese. Sytë e shenjtorëve janë shpesh të gërvishtur, një shenjë e dhunës historike që ky ishull ka duruar gjatë shekujve të sundimit osman dhe venecian.
Së treti, duhet të kërkoni kishën e Shën Joanit në shpellën e Agia Sofia, pranë grykës së Topolias. Këtu nuk ka dritë elektrike. Vetëm drita që hyn nga hyrja e shpellës, duke ndriçuar stalaktitet që varen mbi altarin e thjeshtë. Ky është një vend ku njeriu ndihet i vogël, i papërndjeshëm. Ndryshe nga qytetet si Ptuj apo Senj që krenohen me arkitekturën e tyre të rregullt evropiane, kjo kishë në shpellë është një revoltë kundër simetrisë. Është organike, e rrëmujshme dhe absolutisht e vërtetë. Destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje shpesh përpiqen të lustrojnë historinë për turistët, por në këtë shpellë kretane, pluhuri dhe lagështia janë pjesë e liturgjisë.
“Arti bizantin nuk kërkon të imitojë jetën, por të na tregojë se jeta është një hije e përjetësisë.” – Steven Runciman
Kisha e katërt dhe ndoshta më e vështira për t’u gjetur është ajo e Shën Prokopit, e fshehur në një luginë pranë Sfakias. Rruga për atje kërkon një mjet 4×4 dhe një durim që shumica e turistëve që vizitojnë Ksamil apo Hvar nuk e posedojnë. Kur arrini, do të gjeni një ndërtesë që duket më shumë si një bunker guri sesa një shtëpi lutjeje. Brenda, ajri është i rëndë dhe mban erë dylli të vjetër. Nuk ka udhërrëfyes, nuk ka bileta, vetëm një çelës të madh prej hekuri që shpesh lihet mbi një gur pranë derës. Kjo është besimi në formën e tij më brutale dhe më të pastër.
Në një auditim ligjor të këtij udhëtimi, duhet të llogaritni koston e makinës me qira, e cila në vitin 2026 pritet të jetë rreth 70 euro në ditë për një mjet të aftë për këto rrugë. Karburanti në Greqi mbetet ndër më të shtrenjtët në rajon, ndaj përgatituni. Por vlera e vërtetë nuk qëndron në çmimin e benzinës, por në mundësinë për të parë diçka që nuk është modifikuar për konsum masiv. Ndryshe nga Mljet apo Ioannina, ku turizmi ka filluar të zbusë skajet e historisë, Kreta e Jugut mbetet e ashpër. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që ankohen për mungesën e ajrit të kondicionuar, ata që kanë frikë nga rrugët pa mbrojtëse anësore dhe ata që mendojnë se historia duhet të jetë e pastër dhe e shpjeguar mirë në tabela anglisht. Ky vend është për ata që duan të humbasin rrugën dhe të gjejnë diçka më të vjetër se vetja e tyre. Kur dielli perëndon mbi detin Libian, duke i kthyer shkëmbinjtë në një ngjyrë portokalli të ndezur që ngjan me zjarrin, kupton se këto kisha nuk u ndërtuan për të dekoruar peizazhin, por për të mbajtur gjallë një shpirt që refuzon të shuhet.