Pcrtej Fasatcs sc Kartolin#s: Rcnd#sia e Vertetc e Kopshteve tc Iași-t

Ekziston njc keqkuptim i madh pcr qytetin e Iași-t, kryeqendrcn shpirtrore tc Moldavisc rumune. Shumica e vizitorve vijn ktu duke pritur njc qytet provincial tc pluhurosur, ku kopshtet botanike janc thjesht vendtakime pcr zonja me ombrellc dielli. Ky cshtc gabimi i par. Kopshtet botanike tc ktij qyteti nuk janc dekorime; ato janc arsenale tc biodiversitetit dhe manifeste tc njc historie qc refuzoi tc zhdukej. N vitin 1924, botanisti i shquar Anastasie Fătu qcndronte n kt tok dhe shkruante se njc kopsht botanik cshtc biblioteka e gjallc e njc kombi. Sot, ndrsa ecni npcr rrugicat e kopshtit qc mban emrin e tij, ju nuk jeni thjesht duke par lule; ju po lexoni njc rezistenc tc gjelbr kundr kohs. Ky qytet ka njc lidhje tc thellc me natyrn, shumc m organike se betoni i ftohtc i njc metropoli si Beograd apo eleganca bregdetare n Split.

“Natyra nuk nxiton, por gjith#ka arrihet.” – Lao Tzu

Kopshti Botanik Anastasie Fătu nuk cshtc thjesht m i vjetri n Rumani; ai cshtc njc labirint pcrndritjeje. Kur hyni n sektorin e serave, ajri ndryshon n mnyr drastike. Lagshtia ju godet n fytyrc si njc peshqir i ngrohtc n njc banjc turke n Konjic. Ktu, luleve mbretcrore u jepet njc vmendje pothuajse fetare. Unc kalova katr or duke vzhguar njc lloj tc vetm orkideje mbretcrore n kndin juglindor tc sers kryesore. Petalet e saj kishin njc teksturc qc ngjante me kadifen e vjetr tc pallateve tc harruara. Ngjyra nuk ishte thjesht vjollc; ishte njc nuancc e thellc qc ndryshonte nn rrezet e pakta tc diellit qc deprtonin xhamin e nxit. Aroma e toks sc lagur przihet me njc notc tc lehtc kalbzimi mbretcror, njc cikcl i prjetshm qc tc kujton rrugicat e qeta n Rovinj n agim. Nuk ka asgjc artificiale ktu. Botania cshtc njc shkencc e vrazhd dhe kto kopshte e tregojn kt pa filtra.

N krahasim me destinacionet e tjera tc Evrops Juglindore, Iași ruan njc pcrmbajtie intelektuale. Nse Kanioni i Matks ofron dram gjeologjike, kopshtet e ktushme ofrojn dram gjenetike. Kopshti i dyt, ai i Pallatit tc Kulturs, cshtc njc ushtrim n simetrin mbretcrore. Ktu, trandafilat nuk janc thjesht bimc; ato janc pasardhs tc varieteteve qc dikur zbukuronin tryezat e boyarve moldav. Cshtc njc kontrast i fortc me egjsin e natyrs qc gjen n Pogradec apo n brigjet e egra n Hvar. N Iași, natyra cshtc e disiplinuar, e edukuar, por prsri e fuqishme. Ky disiplinim vjen nga shekuj tc tr ndikimi kulturor, ku kultura dhe historia e Ballkanit ndrthuren me at tc Evrops Qendrore.

“Gjith#ka n natyr cshtc njc melodi e fshehur.” – Victor Hugo

Kopshti i tretc, njc hapsirc m pak e njohur pran Universitetit, cshtc vendi ku mund tc shihni bimt mjeksore m tc rralla. Kjo nuk cshtc pcr turistt qc krkojn sfondin e radhs pcr rrjete sociale. Ky cshtc njc vend pcr ata qc vlersojn heshtjen. Duke ecur mes parcelave tc sherebels dhe livands, mund tc ndihesh sikur je n njc fshat tc izoluar n Gabrovo apo n vreshtat e Tikvesh-it, por me njc saktsi laboratorike. Ky kopsht dekonstrukton iden se bukuria duhet tc jet e madhe dhe e zhurmshme. Bukuria ktu cshtc mikroskopike: n formn e njc gjetheje, n mnyrn se si krcelli i njc luleje mbretcrore mbart peshn e vess sc mngjesit. Kushdo qc krkon argtim tc shpejt apo atraksione tc zhurmshme si ato n Veliko Tarnovo, nuk duhet tc vijc kurrc ktu. Kopshtet e Iași-t janc pcr vzhguesin melankolik, pr at qc kupton se udhtimi nuk cshtc arratisje, por njc prballje me t vrtetn e toks. N fund tc dits, ndrsa dielli perndon mbi serrat e vjetra, kupton se kto lule do t vazhdojn t lulzojn edhe kur ne t jemi harruar, njc mendim sa cinik aq edhe romantik qc vetm natyra mund ta ofroj.