Shumë njerëz vijnë në Djavolja Varoš duke kërkuar një mrekulli magjike që e kanë parë në kartolina të retushuara mirë. Ata presin të gjejnë një monument paqësor të natyrës. Por ky është mashtrimi i parë që duhet të çmontojmë. Ky vend nuk është paqësor. Është një fushëbetejë gjeologjike ku proceset e kalbjes dhe erozionit janë të ekspozuara në një mënyrë pothuajse të turpshme. Në pranverën e vitit 2026, kur shkrirja e dëborës në malin Radan të ketë përfunduar, Qyteti i Djallit do të shfaqet në gjendjen e tij më brutale. Kjo nuk është një ekzistencë harmonike, por një luftë e vazhdueshme mes gurit andezit dhe aciditetit ekstrem të tokës. Kam mësuar për këtë ashpërsi nga Dragan, një burrë me lëkurë të rreshkur si lëvorja e pishave, i cili ka jetuar pranë këtyre kullave për gjashtë dekada. Ai nuk i quan ato ‘pyramida dheu’. Ai i quan ‘dasma e ngurosur’, por me një ton që nuk ka asgjë festive. Dragan më tregoi se kur era fryn nga veriu në fund të marsit, shtyllat lëshojnë një tingull që ngjan me një rënkim të mbytur, një fenomen që shkenca e shpjegon me akustikën e zgavrave, por që vendasit e ndiejnë si një paralajmërim. Ky është realiteti i ashpër i Ballkanit jugor, ku kultura dhe historia e Ballkanit ndërthuren me mitet që refuzojnë të vdesin nën peshën e shpjegimeve shkencore.
“Natyra nuk është një tempull, por një punishte ku njeriu është thjesht një punëtor i rastësishëm që shpesh e gjen veten të tepërt.” – Ivan Turgenev
Për të kuptuar këtë vend, duhet të fokusohemi te detaji më i vogël: uji. Ky nuk është ujë që jep jetë. Ky është ‘Djavolja voda’ (Uji i Djallit). Në pranverë, rrjedhat e vogla që kalojnë mes kullave kanë një ngjyrë të kuqërremtë, pothuajse si gjak i holluar. Nëse uleni dhe vëzhgoni me kujdes për tridhjetë minuta një pikë ku uji godet bazën e një shtylle, do të shihni sesi ai gërryen në mënyrë të pamëshirshme sedimentet e buta. Ky ujë ka një pH jashtëzakonisht të ulët, rreth 1.5, që do të thotë se është më acid se lëngu i stomakut. Era këtu është metalike, e rëndë nga oksidimi i mineraleve. Ky proces nuk është i bukur në kuptimin tradicional; është një proces shkatërrimi që ndodh në kohë reale. Ndërsa eksploroni këto destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje, rrallë do të gjeni një vend që ju bën të ndiheni aq të vegjël dhe të parëndësishëm sa këto 202 kulla guri që sfidojnë gravitetin me kapelat e tyre të andezitit që peshojnë qindra kilogramë.
Këshilla 1: Zgjidhni orën e artë të mëngjesit, jo të pasdites
Në pranverë, drita e mëngjesit në malin Radan ka një cilësi të veçantë transluçente. Ndryshe nga vera, kur dielli i fortë i bën hijet shumë të ashpra, në prill drita depërton përmes degëve të zhveshura të pyllit përreth, duke krijuar një atmosferë melankolike. Arritja në orën 7:00 të mëngjesit ju lejon të shihni avullin që ngrihet nga toka e lagur, duke i dhënë kullave një pamje pothuajse eterike. Kjo është koha kur mund të dëgjoni qetësinë para se të vijnë autobusët me turistë që vijnë nga qytete si Beograd apo Nis. Ky është momenti kur mund të analizoni teksturën e tokës, e cila në këtë kohë është e butë dhe e pasur me nuanca të okrës dhe të kuqes së mbyllur.
“Në Ballkan, toka është më e rëndë se kudo tjetër, sepse mban peshën e miteve që nuk vdesin kurrë dhe gjakun e historive që përsëriten.” – Rebecca West
Këshilla 2: Pajisjet dhe navigimi gjeologjik
Harroni atletet e modës. Pranvera në këtë rajon do të thotë baltë që ngjitet si zamkë. Toka rreth Qytetit të Djallit është e pasur me alumin dhe hekur, dhe pas shiut të parë të majit, shtigjet bëhen të rrëshqitshme dhe tradhtare. Ju duhen këpucë mali me gomë të trashë. Gjithashtu, mos u kufizoni vetëm në platformat e vëzhgimit. Ecni rreth bazës së luginës së parë, ‘Hell’s Gully’. Aty mund të shihni nga afër sesi kapelat e gurtë mbrojnë shtyllat e dheut poshtë tyre. Është një mësim i gjallë në gjeomorfologji që asnjë tekst shkollor nuk mund ta përcjellë me të njëjtën forcë. Kjo përvojë është pjesë e asaj që e bën turizmi dhe traditat ne Slloveni, Serbi dhe Bosnje dhe Hercegovine kaq të veçanta: kontrasti mes bukurisë së egër dhe tregimeve popullore.
Këshilla 3: Analiza e ujit dhe mineraleve
Një vizitë në pranverë nuk është e plotë pa vizituar burimin ‘Crveno vrelo’ (Burimi i Kuq). Në këtë stinë, sasia e ujit është në kulmin e saj. Ky burim nuk është për t’u pirë; është një kurth kimik. Uji është i pasur me bakër dhe hekur, duke lënë pas një shtresë të kuqe të ndritshme mbi çdo gur që prek. Kjo është pika ku mund të kuptoni pse ky vend është quajtur i djallit. Nuk ka asgjë organike që mbijeton në këtë rrjedhë. Është një mjedis steril, i vdekur, por estetikisht mahnitës. Kur jeni aty, vëzhgoni sesi ngjyra e ujit ndryshon në varësi të këndit të dritës, nga një portokalli e ndezur në një të kuqe të errët, pothuajse vjolë.
Këshilla 4: Eksplorimi i fshatrave të braktisura përreth
Për të kuptuar kontekstin njerëzor të kësaj gjeologjie të tmerrshme, duhet të dilni jashtë zonës kryesore turistike. Rreth e rrotull ka fshatra pothuajse të zbrazura ku koha duket se ka ndaluar. Në pranverë, pemët e mollëve lulëzojnë mes rrënojave të shtëpive prej balte dhe druri. Kjo rënie e ngadaltë njerëzore pasqyron rënien gjeologjike të kullave. Bisedoni me ata pak banorë që kanë mbetur. Ata do t’ju tregojnë për jetën në këtë tokë të vështirë, ku mbijetesa është po aq sfiduese sa qëndrimi në këmbë i atyre shtyllave prej dheu. Ky reflektim mbi kalueshmërinë e jetës është arsyeja pse ne udhëtojmë: jo për të parë diçka të bukur, por për të ndjerë vërtetësinë e ekzistencës në të gjitha format e saj, përfshirë edhe shpërbërjen. Kushdo që kërkon një përvojë sterile dhe të kuruar mirë, duhet ta shmangë këtë vend; Qyteti i Djallit është për ata që guxojnë të shohin fytyrën e vërtetë të natyrës pa filtra.