Miti i Qytetit të Djallit dhe Zhveshja e Realitetit
Ata vijnë me autobusë të stërmbushur, të pajisur me pajisje të teknologjisë së fundit dhe një listë pritshmërish që ngjajnë më shumë me skenat e një filmi fantastik sesa me realitetin gjeologjik. Đavolja Varoš nuk është një skenë cirku mbinatyror. Për ata që kërkojnë të ashtuquajturin ‘xhevahir të fshehur’, ky term këtu vdes. Ky vend është një dëshmi e shëmtisë sublime, një proces i dhimbshëm erozioni që ha malin e Radanit me një uri të pangopur. Nuk ka asgjë ‘vibrant’ këtu. Ngjyrat janë ato të gjakut të tharë, ndryshkut dhe hirit. Nëse prisni një pamje kartolinte, kthehuni mbrapsht dhe shkoni në Maqedonia e Veriut dhe Kroacia për të fotografuar perëndimet e bukura të Hvar apo Korcula. Këtu, drita nuk luan me detin, por me vdekjen e gurit.
Rrëfimi i Jovanit: Dasma e Mallkuar
Një bari i vjetër i quajtur Jovan, të cilin e takova në rrëzë të malit ndërsa po pastronte thikën e tij të vjetër, më tregoi diçka që asnjë udhëzues turistik nuk do ta printonte. ‘Këto nuk janë kulla guri,’ tha ai duke treguar me gishtin e tij të vrazhdë drejt 202 kolonave. ‘Këta janë dasmorë që u shndërruan në gur sepse deshën të martonin një vëlla me të motrën.’ Ai nuk po tregonte një përrallë për fëmijë. Sytë e tij tregonin një frikë të rrënjosur thellë, një lloj respekti për tokën që ne turistët e kemi humbur. Jovani më mësoi se ky vend nuk fotografohet me sy, por me durimin e atij që pret fundin e botës. Ai më shpjegoi se si zhurma e erës që kalon mes kolonave nuk është thjesht fenomen akustik, por një vajtim i vazhdueshëm që ndryshon sipas stinës. Në vjeshtë, kur gjethet e pemëve përreth marrin ngjyrën e bakrit, ky vajtim bëhet më i mbytshëm, më i rëndë. Kjo bisedë me Jovanin ndryshoi totalisht mënyrën se si unë e shikoja objektivin tim atë pasdite. Nuk po kërkoja më këndin perfekt, po kërkoja dhimbjen e dasmorëve të gurëzuar.
“Natyra kurrë nuk nxiton, e megjithatë gjithçka realizohet.” – Lao Tzu
Mikro-Zoom: Tekstura e Shkatërrimit
Përqendrohuni për një moment te baza e këtyre kolonave. Kjo nuk është thjesht baltë. Është një përzierje e hidhur mineralesh që e bën ujërat përreth të kuqe si ndryshku i një anijeje të vjetër në portin e Senj. Nëse uleni afër tokës, mund të ndjeni aromën e metalit në ajër, një shije aciditeti që të mbetet në fyt dhe nuk largohet as me ujë. Ky është një proces gjeologjik që quhet erozion selektiv, por për dikë që mban një aparat në dorë, është një leksion mbi kalueshmërinë. Çdo kolonë ka një ‘kapelë’ guri vullkanik sipër, e cila peshon qindra kilogramë dhe e mbron trupin e butë prej dherash nga shiu. Kur kjo kapelë bie, kolona zhduket brenda pak vitesh. Është një arkitekturë e dënimit. Ndryshe nga muret e forta të Golubac apo strukturat e Budva, këto kulla janë në një gjendje të vazhdueshme rënieje. Ato janë të përkohshme, ashtu si ne. Fotografia këtu nuk është mjet për të kapur bukurinë, por për të dokumentuar një zhdukje të ngadaltë. Sipërfaqja e kullave është e rrudhur, e çarë nga rrjedhat e vogla të ujit që ngjajnë me damarët e një njeriu të moshuar. Në vjeshtë, lagështia e mëngjesit i bën këto rrudha më të thella, më dramatike, duke krijuar hije që lëvizin si gjallesa nën dritën e parë të diellit.
Këshilla Teknike për Fotografët në Vjeshtën e vitit 2026
Viti 2026 sjell sfida të reja për ata që duan të dokumentojnë këtë fenomen. Me ndryshimet klimatike, vjeshta në malin Radan është bërë më e paparashikueshme, me mjegulla të dendura që mund të zgjasin me ditë. Këtu janë katër këshillat e mia për të dalë me diçka më shumë se një imazh banal klishe.
Së pari, harroni orën e artë tradicionale. Në Qytetin e Djallit, drita më e mirë është ajo që vjen pas një stuhie vjeshtore. Kur qielli është i plumbtë dhe retë varen ulët, ngjyrat e tokës dhe të gurit bëhen më të ngopura pa pasur nevojë për post-produksion të tepruar. Përdorni një filtër polarizues jo për të nxirë qiellin, por për të eliminuar reflektimin e lagështisë mbi sipërfaqen e kolonave. Kjo do të ekspozojë teksturën e vërtetë të erozionit, atë ndjesinë e ‘mishit’ të hapur të malit.
Së dyti, fokusi duhet të jetë te kontrasti kromatik. Vjeshta ofron një paletë të egër. E kuqja e fortë e ujërave acidikë (Gllavna Voda) në kontrast me të verdhën e vdekur të gjetheve të ahut krijon një imazh që duket pothuajse artificial. Mos u mundoni t’i zbutni këto ngjyra. Përkundrazi, lejoni që aciditeti i vendit të reflektohet në skedarët tuaj RAW. Kjo nuk është Sozopol apo Kavala ku drita është e butë dhe mesdhetare. Këtu drita është agresive.
[image_placeholder]
Së treti, përdorni optikën makro për të treguar historinë e madhe përmes detajeve të vogla. Një pikë uji që varet nga një gur vullkanik, e mbushur me sedimente të kuqe, tregon më shumë për Đavolja Varoš sesa një plan i gjerë që përfshin të gjitha kullat. Këtu duhet të jeni një lloj patologu vizual. Kultura dhe historia e Ballkanit është e mbushur me vende që kërkojnë vëmendje ndaj detajit, siç janë rrugicat e Arad apo Xanthi, por këtu detaji është biologjik dhe mineral.
Së katërti, etika e lëvizjes. Mos shkelni aty ku nuk duhet për një kënd më të mirë. Toka është jashtëzakonisht e ndjeshme. Në vitin 2026, rregullat e ruajtjes janë bërë më strikte dhe me të drejtë. Përdorni dronët me kujdes, jo për të bërë video epike me muzikë dramatike, por për të parë gjeometrinë e pamundur të këtij vendi nga lart, një gjeometri që ngjan me një plagë të hapur në mes të pyllit.
“Drita është ajo që na udhëzon, por hija është ajo që tregon rrugën.” – Anonim
Pse të mos vizitoni Qytetin e Djallit
Ky nuk është një destinacion për të gjithë. Nëse jeni nga ata që kërkojnë rehati, asfalte të lëmuara dhe shërbim buzëqeshës, qëndroni në resortet e Budva ose në hotelet luksoze të Hvar. Rruga deri këtu është e lodhshme, ajri është i rëndë dhe atmosfera mund të jetë dërrmuese për ata që janë të prirur drejt melankolisë. Đavolja Varoš kërkon një lloj të caktuar udhëtari, një që e kupton se shkatërrimi është po aq legjitim sa krijimi. Është një vend për ata që pëlqejnë qetësinë e rëndë të Cetinje apo vetminë e mureve të vjetra të Sozopol në dimër. Këtu nuk ka argëtim. Ka vetëm vëzhgim. Destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje ofrojnë shumë bukuri, por pak prej tyre ofrojnë këtë lloj të vërtete të zhveshur. Në fund të ditës, kur dielli fshihet pas malit të Radanit dhe kullat kthehen në silueta të zeza që kërcënojnë qiellin, ju do të kuptoni se nuk keni kapur thjesht një foto. Keni kapur një moment në procesin e gjatë të kthimit të gjithçkaje në pluhur. Dhe kjo, për një fotograf të vërtetë, është dhurata më e madhe. Ne udhëtojmë jo për të gjetur veten, por për të parë se sa pak rëndësi kemi në skemën e madhe të kohës gjeologjike.