Miti i Luleve të Bukura: Pse Iași nuk është një kartolinë e thjeshtë
Njerëzit vijnë në Iași duke pritur një romancë të sheqerosur, një lloj qetësie të rreme që e gjen në broshurat turistike që shesin qytete si Sveti Stefan apo Trogir. Por Iași nuk është një vend që kërkon t’ju pëlqejë. Kopshtet e tij botanike nuk janë thjesht hapësira për selfie. Ata janë teatro të një lufte të heshtur biologjike, ku speciet e huaja luftojnë për të mbijetuar në tokën e Moldavisë. Ky qytet ka një ego të madhe intelektuale dhe kopshtet janë monumentet e kësaj egoje. Harrojeni termin ‘gem i fshehur’ sepse ky vend është i ekspozuar, i rrahur nga era dhe plotësisht i vetëdijshëm për rëndësinë e tij. Nëse po kërkoni diçka ‘vibrant’ apo ‘nestled’, keni gabuar destinacion. Këtu do të gjeni thirrjen e egër të natyrës që refuzon të zbutet plotësisht.
Jehona Historike: Hapat e vitit 1924
Në vitin 1924, profesori Alexandru Popovici qëndronte në këtë tokë, pikërisht ku sot ngrihen serat e mëdha, dhe shkruante se kopshti nuk duhet të jetë vetëm një shëtitore, por një laborator i dhimbshëm i jetës. Ai nuk po kërkonte estetikën, po kërkonte të vërtetën. Ky vizion vazhdon të ndihet edhe sot. Ndërsa ecni nëpër shtigjet e Kopshtit Botanik Anastasie Fătu, mund të ndjeni peshën e kësaj historie. Nuk është thjesht një park, është një arkiv i gjallë. Ky obsesion pas dokumentimit dhe ruajtjes së llojeve të rralla është ajo që e ndan Iași-n nga destinacionet e tjera në udhëzuesi i Evropës Juglindore: Shqipëri, Bullgari dhe të tjera. Këtu, çdo bimë ka një numër inventari dhe një histori mbijetese që shkon përtej pamjes së saj të jashtme.
“Sa dëshirë kam të shoh përsëri kopshtin e vjetër, ku çdo gjethe tregon një histori të harruar.” – Mihai Eminescu
Kopshti Botanik Anastasie Fătu: Mbijetesa e më të fortit
Ky është kopshti botanik i parë në Rumani, i krijuar në 1856, dhe ai ende mban erën e dheut të vjetër dhe ambicies së paprekur. Këtu nuk ka vend për delikatesë të rreme. Kur hyni në sektorin e rozave, nuk ndjeni vetëm aromën e 100 llojeve të ndryshme, por shihni se si ato janë detyruar të përshtaten. Ky kopsht është më i madhi në vend dhe mbulon mbi 100 hektarë, duke u bërë një kontrast i fortë me qytetet e betonizuara si Koper apo Bursa. Këtu, bimët nuk janë dekor, ato janë pronarët e tokës. Një miks i egër speciesh nga Azia dhe Amerika e Veriut bashkëjetojnë në një kaos të kontrolluar mirë. Nuk është një rrugëtim i lehtë, pasi terreni është i pjerrët dhe kërkon respekt fizik nga vizitori.
Salla e Mjegullës: Një zhytje sensorike në mikroklimën tropikale
Le të flasim për serën e palmave. Pasi kaloni pragun, ajri ndryshon menjëherë. Nuk është më ajri i thatë i Moldavisë, por një lagështi mbytëse që të kujton bregdetin e Kavala-s në mes të korrikut, por pa flladin e detit. Këtu ndodh ‘Micro-Zooming’ i vërtetë. Shikoni gjethen e Victoria amazonica. Ajo nuk është thjesht një gjethe, është një strukturë inxhinierike me damarë që duken si arterie njerëzore. Uji që qëndron mbi të nuk absorbohet, ai rri aty si mërkur, duke refuzuar të bëhet njësh me bimën. Era këtu është e rëndë: një përzierje e klorofilit, tokës së kalbur dhe avullit të nxehtë. Është një aromë që të godet në stomak dhe të kujton se jeta, në formën e saj më të pastër, është shpesh e pisët dhe intensive. Në këtë hapësirë prej 500 metrash katrorë, koha ndalon. Mund të kaloni një orë duke vëzhguar vetëm lëvizjen e ngadaltë të një pike uji që zbret nga maja e një palme qindravjeçare. Ky lloj intimiteti me natyrën është diçka që rrallëherë e gjen në destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje, ku fokusi është shpesh te monumentet prej guri dhe jo te proceset biologjike. Ndryshe nga qetësia e Burgas-it, këtu ka një zhurmë konstante: pikat që bien, rritja e padukshme, frymëmarrja e serës.
[image-placeholder]
Kontrasti Kulturor: Iași vs Ballkani i Jugut
Kur vizitoni Gjirokastër ose Bitolj, historia ju godet përmes arkitekturës dhe gurit. Në Iași, historia është e gjelbër. Kopshtet këtu janë pasqyrim i shpirtit të qytetit: paksa melankolik, shumë i arsimuar dhe kokëfortë. Ndërsa Omiš apo Tara ofrojnë natyrë të egër dhe adrenalinë, kopshtet e Iași-t ofrojnë një lloj meditimi shkencor. Kjo është kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë, e parë përmes thjerrëzës së një botanisti. Këtu nuk ka turizëm masiv. Nuk ka shitës që ju bërtasin në vesh. Ka vetëm heshtje dhe dijeninë se po ecni mbi një pasuri që ka mbijetuar luftëra dhe regjime politike.
“Natyra nuk është një tempull, por një punëtori ku njeriu duhet të punojë.” – Ivan Turgenev
Pse duhet të shmangni Iași nëse kërkoni luks
Nëse jeni nga ata udhëtarë që matni vlerën e një udhëtimi me numrin e yjeve të hotelit apo pastërtinë e trotuareve, qëndroni larg. Iași është i papërkryer. Rrugët drejt kopshteve mund të jenë të prishura, dhe serat mund të kenë nevojë për një lyerje të re. Por ky është pikërisht sharmi i tij cinik. Ai nuk përpiqet të fshehë shenjat e kohës. Ky vend është për ata që duan të ndjejnë tokën nën thonj dhe lagështinë në mushkëri. Është një përvojë që kërkon durim, njësoj si të presësh që një kaktus i rrallë të lulëzojë një herë në dhjetë vjet. Në fund të ditës, kur dielli perëndon mbi kodrën Copou, kupton se nuk erdhe për të parë lule, por për të parë se si jeta këmbëngul të ekzistojë, pavarësisht gjithçkaje. Kjo është arsyeja pse udhëtojmë: për të gjetur pjesë të egra të vetes në vende që refuzojnë të jenë thjesht ‘të bukura’.