Miti i ishullit të diellit dhe hijeve bizantine
Kreta nuk është parajsa e sheqerosur që ju premtojnë agjencitë e udhëtimit me ato broshurat e tyre të lëmuara që mbajnë erë bojë të lirë dhe dëshpërim tregtar. Për shumicën, ky ishull është thjesht një rrip rëre ku turistët e djegur nga dielli konsumojnë sasi industriale raki dhe moussaka të ngrirë. Por nëse largohesh nga bregu, aty ku asfaldi fillon të plasaritet dhe rruga ngjitet drejt maleve të egra, do të gjesh një realitet tjetër. Kreta është një varrezë perandorish, një shkëmb i rrahur nga era ku feja nuk është thjesht ritual, por një mjet mbijetese. Këtu, kishat bizantine nuk janë monumente të pastra; ato janë qenie të gjalla, të veshura me pluhur dhe harresë.
Në vitin 1924, udhëtari i famshëm Robert Byron qëndroi në pragun e një kishe në Kritsa dhe shkroi se këto mure nuk mbajnë vetëm ngjyrë, por frymëmarrjen e një bote që refuzon të vdesë. Ai kishte të drejtë. Ndërsa destinacione si Mikonos janë shndërruar në parqe lojërash për elitat e zhurmshme, Kreta mbetet kokëfortë. Në këtë udhëtim, ne do të analizojmë katër struktura që sfidojnë kohën, duke u larguar nga klishetë e zakonshme të udhëzuesve që nuk kanë shkelur kurrë në këto toka.
“Greqia është një vend ku e kaluara është aq e pranishme saqë e ardhmja duket si një ndërhyrje e panevojshme.” – Henry Miller
Panagia Kera: Teatri i Damnatimit në Kritsa
Nëse ekziston një vend ku mund të ndjesh peshën e mëkatit, ai është Panagia Kera. E vendosur në një luginë që mban erë sherebelë dhe dhi, kjo kishë me tre nefe është një kryevepër e tmerrit dhe bukurisë. Muret janë të mbuluara me afreske të shekullit të 13-të që nuk janë pikturuar për të dekoruar, por për të instruktuar një popullsi analfabete mbi rreziqet e ferrit. Unë e pashë këtë vend për herë të parë gjatë një stuhie mesdhetare, kur rrufetë ndriçonin fytyrat e zbehta të shenjtorëve, dhe ju siguroj se nuk ka asgjë romantike në këtë përvojë. Është brutale.
Micro-zooming në detajin e afreskut të “Gjyqit të Fundit”: Shpirtat e dënuar janë pikturuar me një saktësi kirurgjikale. Mund të shihni ankthin në sytë e tyre, një ngjyrë blu e errët që vjen nga lapis lazuli i importuar me kosto të lartë, i cili tani po zhvillohet në një gri fantazmë. Lagështia e maleve të Kretës ka krijuar një mikro-ekosistem mbi mure; kripa po del nga guri si djersë, duke krijuar një shtresë që duket si lëkurë e vjetër. Ky rajon, i cili shpesh analizohet përmes kultura dhe historia e Ballkanit, tregon se si arti fetar ishte një gjuhë universale rezistence kundër harresës. Këtu, në Panagia Kera, koha ka ndaluar jo sepse është muze, por sepse është një arkiv i dhimbjes njerëzore.
Bazilika e Shën Titit në Gortyn: Guri që flet
Gortyn nuk është një vend për ata që pëlqejnë rehatinë. Është një fushë me mbetje romake dhe bizantine ku dielli godet me një forcë që të bën të vësh në dyshim arsyen. Bazilika e Shën Titit, ose ajo që ka mbetur prej saj, qëndron si një skelet gjigant mes ullinjve shekullorë. Ky nuk është një vend që mund ta krahasosh me rregullsinë e Bled apo qetësinë e një qyteti si Korçë. Gortyn është i rrëmujshëm, i ashpër dhe i vërtetë.
Ndërsa ecni mes kolonave të rrëzuara, vëreni se si struktura bizantine u ndërtua mbi themelet e ligjeve të vjetra të Gortynit. Është një ndërhyrje e dhunshme e krishterimit mbi paganizmin. Erërat që fryjnë nga Libia sjellin një pluhur të imët që futet në çdo plasaritje të gurit gëlqeror. Ky pluhur është vetë historia. Nëse kërkoni një udhezuesi i Evropes Juglindore, do të kuptoni se Greqia dhe Ballkani ndajnë të njëjtën paletë dhimbjeje dhe shpirtërorie. Shën Titi nuk është thjesht një kishë; është një testament i kalimit nga një botë e ligjit të gdhendur në gur në një botë të besimit të gdhendur në shpirt.
“Rrënojat janë një formë e lartë e arkitekturës; ato na tregojnë se çfarë mbetet kur njeriu tërhiqet.” – Rose Macaulay
Rotunda e Kryeengjëllit Mikael: Gjeometria e misterit
Në fshatin Episkopi, larg shtigjeve që ndjekin turistët që kërkojnë Patras apo qendrat e mëdha urbane, gjendet Rotunda e Kryeengjëllit Mikael. Kjo është një nga kishat më të rralla në të gjithë Ballkanin për shkak të formës së saj rrethore. Nuk ka asgjë standarde këtu. Ndërtesa duket sikur ka mbirë nga toka, një kupolë e rëndë që sfidon gravitetin dhe logjikën e kohës. Brenda, ajri është i palëvizshëm. Ka një erë të fortë dylli të djegur dhe lagështie, një kombinim që të kujton Manastiri Rila, por në një version më të izoluar dhe më pak të vizituar.
Dyshemeja prej mozaiku tregon peshq dhe simbole që datojnë para se dogma të bëhej e ngurtë. Këtu mund të shihni se si besimi ishte ende në kërkim të formës së tij. Një plakë vendase, e veshur e tëra me të zeza, më tha një herë se kjo kishë nuk është ndërtuar për njerëzit, por për të mbajtur engjëjt brenda. Kishte një lloj cinizmi në zërin e saj, një lodhje që e gjeni vetëm te njerëzit që kanë parë shumë histori të kalojë para derës së tyre. Ashtu si në destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje, edhe këtu në Kreta, kisha është qendra e gravitetit, pika ku komuniteti mblidhet për të vajtuar dhe festuar.
Agios Nikolaos në Mononaftis: Kisha e Detarëve
Në fund të udhëtimit tonë, gjejmë kishën e vogël të Agios Nikolaos. Ndryshe nga katedralet e mëdha të Cetinje apo kishat e rëndësishme në Kumanovë dhe Tetovë, kjo është një strukturë modeste, e rrahur nga kripa e detit. Ajo qëndron mbi një shkëmb që vështron drejt veriut, aty ku deti Egje bashkohet me qiellin në një vijë të paqartë. Kjo kishë është dekonstruksioni i plotë i lavdisë bizantine; këtu mbetet vetëm thelbi.
Muret janë të bardha, por jo nga boja moderne, por nga shtresat e panumërta të gëlqeres që janë aplikuar çdo vit për të mbrojtur gurin nga gërryerja. Brenda, ikonat janë të nxira nga tymi i qirinjve. Nuk ka flori, nuk ka shkëlqim. Ka vetëm heshtje. Kjo është Kreta që unë dua: ajo që nuk kërkon vëmendjen tuaj, që nuk ju lutet të bëni një fotografi për Instagram. Ky është një vend për ata që e kuptojnë se udhëtimi nuk është mbledhje pullash në pasaportë, por një proces humbjeje. Nëse jeni nga ata që kërkojnë luksin e rremë të Kanioni i Matkës si destinacion turistik të kuruar, atëherë mos ejani këtu. Ky vend është për ata që guxojnë të shohin pas perdes së turizmit masiv.
Refleksione finale mbi shpirtin e Kretës
Pse vazhdojmë të kërkojmë këto vende të vjetra? Ndoshta sepse në një botë që po bëhet gjithnjë e më shumë e njëjtë, ku çdo qytet fillon të ngjajë me një qendër tregtare, kishat bizantine të Kretës ofrojnë diçka autentike. Ato nuk janë të bukura në kuptimin konvencional. Ato janë të vështira, të errëta dhe shpesh të paarritshme. Por ato mbajnë një histori që nuk mund të blihet. Udhëtimi nëpër maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike na mëson se rajoni ynë është i lidhur nga ky fije e hollë besimi dhe arti që nuk njeh kufij modernë. Kur dielli perëndon mbi malet e Kretës dhe hijet e kishave zgjaten mbi tokën e kuqe, kupton se ne jemi vetëm vizitorë të përkohshëm në një skenë që ka filluar shumë para nesh dhe do të vazhdojë gjatë pasi ne të jemi harruar. Ky është sekreti i Kretës: ajo nuk ju pret, ajo thjesht ekziston.