Mjegulla e mëngjesit dhe pesha e historisë në Iași
Ora është 6:00 e mëngjesit. Ajri në Iași, në këtë cep të largët të Rumanisë lindore, ka erë qymyri, lagështie dhe toke që po përgatitet për vdekjen e dimrit. Nuk është një bukuri e pastër kartolinesh. Është një estetikë e rëndë, pothuajse cinike, ku çdo gjethe e rënë duket si një dorëshkrim i vjetër që po dekompozohet. Ky qytet nuk kërkon t’ju pëlqejë. Ai thjesht ekziston, i mbështjellë me një melankoli që mund ta gjesh vetëm në vende ku kultura dhe historia e ballkanit dhe Evropës Lindore përplasen pa mëshirë. Një kopshtar i vjetër, të cilin e takova pranë hyrjes së kopshtit më të vjetër në vend, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë. Ion, me duart e nxira nga dheu dhe sytë që kishin parë shumë tetorë, më shikoi teksa po rregulloja kamerën. ‘Lulet nuk vdesin këtu,’ tha ai me një zë që ngjante me gërvishtjen e zhavorrit. ‘Ato thjesht humbasin interesin për botën kur dielli bëhet i dobët. Ne nuk kujdesemi për to që të rriten, por që të mos ndihen vetëm gjatë rënies.’ Ky mendim më shoqëroi gjatë gjithë ecjes sime nëpër kopshtet botanike të këtij qyteti, i cili në vitin 2026 pritet të jetë një epiqendër e turizmit botanik në rajon.
“Natyra nuk kërkon leje për të qenë e bukur, por tetori në Moldavi është një akt rebelimi kundër harresës.” – Mihai Eminescu
Kopshti Botanik Anastasie Fătu: Një katedrale e kalbjes së bukur
Në orën 10:00, drita e diellit përpiqet të depërtojë përmes mjegullës së dendur që mbulon Kopshtin Botanik Anastasie Fătu. Ky nuk është një vend për njerëzit që kërkojnë rregull dhe simetri sterile. Këtu, natyra është në një luftë të vazhdueshme me arkitekturën njerëzore. Kopshti është i madh, i shtrirë në mbi 100 hektarë, por vëmendja ime përqendrohet te serat e vjetra. Xhami i tyre është i veshur me një shtresë kondensimi dhe algash të gjelbra në qoshe, duke krijuar një efekt vizual që të kujton pikturat e mbytura në vaj. Kur prekni xhamin e ftohtë, ndjeni dridhjen e botës brenda. Në tetor, ekspozita e krizantemave është kryefjala. Mijëra lule në nuanca të ndryshket, të verdha të vdekura dhe vjollcë të thellë krijojnë një labirint ngjyrash. Ndryshe nga gurët e ftohtë që gjejmë kur vizitojmë destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje si Gjirokastër, këtu gjithçka është organike dhe kalimtare. Aroma brenda serave është e rëndë: lagështi, pleh organik dhe parfum i ëmbël lulesh që po zbehen. Është një aromë që të mbyt, por që të bën të ndihesh i gjallë. Për më shumë se dy orë, qëndrova në sektorin e bimëve mjekësore, duke vëzhguar se si pikat e vesës mblidheshin mbi gjethet e sherbelës. Çdo pikë ishte një thjerrë që zmadhonte venat e gjethes, një arkitekturë komplekse që ne zakonisht e shpërfillim. Ky është mikrokosmosi i Iași-t, një vend ku detaji i vogël ka më shumë peshë se deklaratat e mëdha monumentale.
Kopshti i Pallatit: Kontrasti urban dhe arroganca e gjelbër
Në mesditë, lëvizim drejt qendrës, te Kopshti Palas. Kjo nuk është një hapësirë e egër. Ky është një kopsht i dizajnuar për të treguar fuqi dhe modernitet, i pozicionuar nën hijen e Pallatit të Kulturës, një ndërtesë neo-gotike që duket sikur po vëzhgon çdo lëvizje tuajën. Këtu, tetori ndihet ndryshe. Pemët janë të rreshtuara me një saktësi ushtarake dhe bari është ende i gjelbër në mënyrë të panatyrshme. Ndërsa Anastasie Fătu ndihet si një poezi e vjetër, Palas është një reklamë e shtrenjtë. Megjithatë, ka diçka magjepsëse në këtë kontrast. Ndërsa ecni nëpër tarracat e kopshtit, dëgjoni zhurmën e këpucëve mbi pllakat e lëmuara të gurit. Është një vend ku mund të shihni studentët e universitetit që nxitojnë me kafe në duar, duke shkelur mbi gjethet e para që bien nga rrapet. Ky kopsht shërben si një kujtesë se natyra në qytet është gjithmonë në shërbim të njeriut, një dekor për dramën tonë të përditshme. Edhe pse i mungon shpirti i egër i kopshtit botanik të parë, Palas ofron pamje panoramike të qytetit që në tetor marrin një ngjyrë të artë, sidomos kur dielli i pasdites godet tullat e kuqe të kishave përreth. Është një vend që të kujton qendrat e vjetra si Edirne apo Ljubljana, ku historia është paketuar bukur për konsumatorin modern.
“Vjeshta është një pranverë e dytë ku çdo gjethe është një lule.” – Albert Camus
Parku Copou dhe Teiul lui Eminescu: Misticizmi i pemës së vjetër
Rreth orës 17:00, kur drita fillon të marrë atë nuancën e bakrit të vjetër, duhet të jeni në Parkun Copou. Ky nuk është thjesht një park; është një vend pelegrinazhi. Në qendër të tij ndodhet Bliri i Eminescut, një pemë mbi 500-vjeçare që ka mbijetuar luftëra, regjime dhe stuhi. Në tetor, gjethet e blirit kthehen në një të verdhë të zbehtë, pothuajse transparente. Të qëndrosh nën atë pemë është si të hysh në një dhomë të izoluar nga koha. Ajri këtu lëviz më ngadalë. Ka një erë të veçantë në Copou në vjeshtë: një përzierje e pluhurit të librave të vjetër dhe drurit të lagur. Ky është kopshti i tretë që duhet vizituar, jo për shumëllojshmërinë e luleve, por për peshën e heshtjes. Këtu mund të bëni atë që unë e quaj auditim mendor të udhëtimit. Sa kushton ky luks i heshtjes? Asgjë, dhe në të njëjtën kohë, gjithçka. Logjistika e të vizituarit të këtyre vendeve në 2026 është e thjeshtë: transporti publik në Iași është i besueshëm, por unë rekomandoj ecjen në këmbë. Një biletë për kopshtin botanik kushton rreth 20 lei (rreth 4 euro), një çmim qesharak për të hyrë në një botë tjetër. Shmangni fundjavat nëse nuk doni të shihni nuse që bëjnë fotografi mes krizantemave, një fenomen që mund të prishë çdo lloj reflektimi filozofic.
Auditimi i fundit: Pse Iași dhe pse tetori?
Nëse jeni duke kërkuar për vende si Korçë apo Kotor, Iași mund t’ju duket fillimisht shumë i madh dhe i shpërndarë. Por ky qytet ka një forcë tërheqëse të çuditshme. Ai është i sinqertë në shëmtinë e tij industriale dhe i mrekullueshëm në xhepat e tij të gjelbër. Kush nuk duhet të vizitojë Iași-n? Ata që kërkojnë hotele me pesë yje që nuk kanë karakter, apo ata që duan diell të përhershëm. Ky është një vend për ata që gjejnë bukuri te ndryshku, te retë e rënda dhe te bisedat e gjata me të huajt që kanë duar të nxira nga dheu. Tetori është muaji kur qyteti zhvishet nga fasada e tij verore dhe tregon kockat e veta. Kopshtet botanike nuk janë thjesht muze bimësh; ato janë dëshmi e faktit që gjithçka që rritet duhet të pushojë. Kur dielli perëndon pas kodrës Copou, duke lënë pas një qiell ngjyrë hiri, kupton se udhëtimi nuk ka të bëjë me mbledhjen e magneteve për frigorifer, por me mbledhjen e momenteve ku koha duket se ndalon. Iași në 2026 mbetet një bastion i asaj që është e vërtetë në një botë gjithnjë e më artificiale.