Kjo nuk është lugina e famshme e Bled në Slloveni apo qyteti i qetë i Maribor. Lugina e Shushicës nuk ka elegancën veneciane që mund të gjesh në Shibenik apo rrugicat e gurta të Trebinje. Kjo luginë është diçka tjetër: një plagë e hapur në peizazhin e Shqipërisë së Jugut, ku historia nuk ruhet në muze, por kalbet ngadalë nën diellin e ashpër ballkanik. Në vitin 2026, ndërsa turistët dynden drejt Tiranë ose plazheve të zhurmshme, ky segment i harruar mbetet një sfidë për ata që kërkojnë shpirtin e vërtetë dhe të pafiltruar të vendit.
E mësova këtë në rrugën e vështirë kur goma e makinës sime u bllokua në baltën e kuqe të luginës gjatë një stuhie të papritur. Isha i vetëm, rrethuar nga një heshtje që rëndonte më shumë se shiu. Nuk kishte sinjal telefoni, as ndihmë në horizont. Duke ecur drejt fshatit më të afërt, Kallaratit, ndjeva peshën e shekujve mbi supe. Çdo gur i vendosur në muret e kishave që do të vizitoja më vonë, dukej se tregonte një histori mbijetese dhe braktisjeje. Ky nuk ishte një udhëtim i planifikuar mirë, ishte një përplasje me realitetin e ashpër të malësisë.
“Shqipëria është një vend i mbushur me mbetje të një lavdie që nuk mund të kuptohet pa u ndjerë pluhuri i saj nëpër gishta.” – Edith Durham
Kisha e parë që ndalon rrjedhën e kohës është ajo e Shën Gjergjit në Brataj. Ndryshe nga kishat e rregulluara në Ioannina, këtu do të gjeni afreske që po zhduken, ku sytë e shenjtorëve janë gërryer nga koha dhe dora e njeriut. Brenda, ajri ka erën e dyllit të vjetër dhe të lagështirës. Ndërtimi prej guri të hirtë reflekton një kohë kur feja ishte akt rezistence. Arkitektura është e thjeshtë, pothuajse brutale, duke u përshtatur me peizazhin që e rrethon. kultura dhe historia e Ballkanit tregon se këto vende ishin strehë jo vetëm për shpirtrat, por edhe për luftëtarët.
Duke lëvizur më tej drejt Tërbaçit, gjeni kishën e Shën Sotirit. Këtu, destinacione turistike në Shqipëri shpesh anashkalojnë këtë strukturë që qëndron në buzë të greminës. Tërbaçi nuk ka shkëlqimin e Rërë e Artë në Bullgari apo sofistikimin e Krushevë në Maqedoni. Këtu, arti është i papërpunuar. Micro-Zooming: Nëse shikoni me kujdes qoshen e majtë të hyrjes, do të shihni një gdhendje të vogël të një shqiponje, pothuajse e padukshme nga erozioni. Është një detaj që tregon se mjeshtrit e asaj kohe kishin një krenari që tejkalonte varfërinë e materialit. Era që fryn përmes luginës këtu krijon një fishkëllimë që vendasit e quajnë “kënga e të vdekurve”.
“Udhëtimi nuk është për të gjetur vende të reja, por për të parë me sy të rinj atë që ka qenë gjithmonë aty.” – Marcel Proust
Kisha e tretë, ajo e Shën e Premtes në Kallarat, është një monument i melankolisë. Kur e vizitova, tavanet prej druri ishin në prag të kolapsit. Kjo nuk është qetësia luksoze e ishullit Lastovo; është një heshtje e dhimbshme. Në Kallarat, fola me një burrë të moshuar që mbante çelësat e kishës si të ishin pasuria e tij e fundit. Ai më tregoi se si gjatë regjimit komunist, kjo kishë ishte përdorur si depo drithi, një sakrilegj që ende ndihet në ajër. maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike ofrojnë kontraste të ngjashme, por Shushica ka një ashpëri që nuk e gjen as në Melnik të Bullgarisë.
Së fundi, kisha e Shën Mërisë në Vranisht mbyll këtë katërshe të harruar. Vranishti është një fshat që duket sikur po gëlltitet nga mali. Kjo kishë ka një prani fizike që të imponon respekt. Guri është i ftohtë, edhe në mes të korrikut. Ky vend nuk është për ata që kërkojnë rehati apo pika për foto në Instagram. Kushdo që pret komoditetin e një qyteti si Tiranë, do të mbetet i zhgënjyer. Shushica është për ata që duan të ndjejnë peshën e gurit dhe historisë pa filtra dekorativë. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që kanë frikë nga balta, heshtja dhe e vërteta e zhveshur e një Shqipërie që nuk kërkon falje për ashpërsinë e saj.