Makarska nuk është ajo që ju kanë thënë. Nëse mbyllni sytë dhe mendoni për këtë pjesë të bregdetit dalmat, ndoshta dëgjoni ritmin monoton të muzikës teknike që vjen nga shpellat e kthyera në bare ose shihni radhët e pafundme të çadrave plastike. Ky është imazhi komercial, një fasadë e zhurmshme që shitet për turistët e paketave të gatshme. Por Makarska e vitit 2026 ka dy fytyra. Njëra është ajo e neonit dhe e koktejve të lirë, ndërsa tjetra është ajo e gurit gëlqeror të nxehtë dhe e heshtjes që të thyen veshët. Për të gjetur këtë të fundit, duhet të keni stomak për të ecur nëpër shtigje dhish dhe të keni vullnet për të lënë pas komoditetin e rremë të rezorteve.
Miti i rivierës së zhurmshme
Gabimi i parë që bëjnë udhëtarët është besimi se i gjithë bregdeti nën malin Biokovo është një diskotekë gjigante në qiell të hapur. Ky është një perceptim i thjeshtëzuar. Realiteti i hidhur është se ne kemi shkatërruar qendrat urbane me beton, por natyra këtu është hakmarrëse. Mali Biokovo qëndron mbi qytet si një titan i zemëruar, duke krijuar barriera natyrale që mbrojnë xhepat e fundit të izolimit. Nëse keni vizituar maqedonia e veriut dhe kroacia mrekullite natyrale dhe historike, e dini se kontrasti midis masave dhe vetmisë është ajo që e bën Ballkanin magjepsës.
“Deti nuk është asgjë tjetër veçse një bibliotekë e madhe ku njeriu mund të lexojë historinë e humbjeve të tij.” – Bernard Moitessier
Një peshkatar i vjetër me emrin Stipe, të cilin e takova në portin e Makarskës teksa pastronte rrjetat në orën pesë të mëngjesit, më tha diçka që nuk do ta harroj: Turistët vijnë këtu për të parë veten në pasqyrë, jo për të parë detin. Ata duan të njëjtën pije, të njëjtën muzikë dhe të njëjtët njerëz si në qytetet e tyre. Deti i vërtetë kërkon që ti të jesh i vetëm. Stipe kishte duar që ngjanin me lëvoren e pishave dhe sy që kishin parë mjaftueshëm stuhitë e jugos për të mos u impresionuar nga jahtet e bardha që ankorohen aty pranë.
Gjiri i parë: Nugal, aty ku kripa ha gurin
Nugal nuk është për të gjithë. Për të arritur atje, duhet të ecni për 40 minuta nëpër pyllin e Osejavas. Nuk ka rrugë të asfaltuar. Nuk ka makina. Vetëm aroma e rrëshirës së pishës dhe cikadat që bërtasin nën vapën përvëluese. Ky gji është i famshëm për nudistët, por në vitin 2026 ai mbetet një bastion i rezistencës ndaj komercializmit. Uji këtu ka një nuancë kobalti që të bën të mendosh për thellësitë e pafundme. Kur qëndron në fund të shkëmbit, shikon se si ujëvara e vogël (kur ka pasur shi) bie direkt në det. Është një vend që të kujton egërsinë e vendeve si destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, ku njeriu ndjehet i vogël. Këtu nuk ka bare. Nëse harroni ujin me vete, do të mësoni shpejt se çfarë do të thotë etja në Adriatik.
Gjiri i dytë: Ramova, hija e braktisur
Ramova ndodhet midis Makarskës dhe Krvavicës. Është një vend i çuditshëm, pothuajse post-apokaliptik. Gurët janë të mëdhenj dhe të bardhë, duke reflektuar dritën e diellit me një intensitet që kërkon syze cilësore. Ndryshe nga qyteti, këtu zhurma e vetme është përplasja e ngadaltë e dallgëve pas shkëmbinjve. Kjo nuk është bukuria e kuruar e qytetit Rovinj. Këtu ka diçka të papërpunuar. Ramova është vendi ku shkojnë vendasit kur duan të ikin nga turistët që kërkojnë pica dhe akullore. Është një hapësirë ku mund të shihni se si mali futet dhunshëm në det. Arkitektura e natyrës këtu është brutale, pa zbukurime baroke apo elegancë të rreme.
Gjiri i tretë: Dračevac, simfonia e heshtjes
Dračevac shtrihet në drejtim të Podgorës. Është një rrip i gjatë guralecësh të imët që digjen nën këmbë. Nuk ka hije artificiale. Ose do të uleni nën pishat që përkulen nga era, ose do të përballeni me forcën e plotë të heliosit. Në këtë gji, koha rrjedh ndryshe. Mund të kaloni orë të tëra duke parë lëvizjen e gaforreve midis çarjeve të shkëmbinjve. Kjo lloj vetmie është e ngjashme me atë që ndjen kur eksploron zonat rurale rreth qytetit Mostar, ku historia peshon rëndë mbi peizazhin. Dračevac është një pastrim shpirtëror. Pa Wi-Fi, pa njoftime nga telefoni, vetëm prania e vazhdueshme e horizontit që duket se nuk mbaron kurrë.
“Udhëtimi nuk është kurrë një çështje parash, por një çështje guximi.” – Paolo Coelho
Ky citat i Coelho-s këtu merr një kuptim tjetër. Guximi nuk është të shkosh në anën tjetër të botës, por të kesh guximin të qëndrosh në qetësi në një botë që bërtet. Në Dračevac, qetësia është një akt rebelimi.
Gjiri i katërt: Vrulja, aty ku buron toka
Vrulja është ndoshta vendi më dramatik në të gjithë Dalmacinë. Nuk është teknikisht në qytetin e Makarskës, por pak më në veri, aty ku mali Biokovo bie thiktë në det me një lartësi prej qindra metrash. Këtu ndodh një fenomen natyror: burimet e ujit të ëmbël dalin nga fundi i detit. Uji është më i ftohtë, më i pastër dhe me një densitet që të bën të ndjehesh sikur po noton në diçka më të rëndë se kripa. Qasja nga toka është pothuajse e pamundur përveçse me një zbritje të rrezikshme, kështu që mënyra më e mirë është me varkë. Kjo izolim e ka mbajtur Vruljan larg duarve të zhvilluesve të hoteleve. Ky gji është i egër ashtu si Kanioni Rugova ose majat e thepisura ku fshihet historia ballkanike.
Një auditim i shqisave: Era e Adriatikut
Le të ndalemi për një moment te nuhatja. Harroni erën e vajit të nxirjes që mbyt plazhet publike. Në këto katër gjire, aroma dominuese është ajo e jofit (detit të pasur me jod) e përzier me helichrysum (bimën e pavdekshme) që rritet nëpër shkëmbinj. Është një aromë e thartë, pothuajse mjekësore, që të pastron mushkëritë. Nëse mbyllni sytë në gjirin e Ramovës në orën 2:00 pasdite, do të ndjeni erën e gurit që nxehet. Ka një erë specifike guri gëlqeror që po piqet. Është e vështirë ta shpjegosh, por sapo ta ndjesh, do ta kërkosh kudo, nga Senj deri në bregdetin e jugut. Kjo është esenca e vërtetë e Mesdheut, ajo që ekzistonte përpara se të shpikej turizmi masiv.
Pse duhet t’i shmangni diskotekat në 2026?
Industria e argëtimit në Makarska po bëhet gjithmonë e më shumë sterile. Klubet në shpella që dikur ishin interesante, tani janë thjesht kurthe për turistët me çmime të fryra dhe muzikë që mund ta dëgjoni në çdo kryeqytet evropian. Nuk ka asgjë autentike në të vallëzuarit nën drita LED kur mbi kokën tuaj keni miliona yje që mund t’i shihni qartë nga izolimi i gjirit Dračevac. Udhëtimi në këto gjire kërkon mundim, kërkon që të djersini, të gërvishtni këmbët në ferra dhe ndoshta të digjeni pak nga dielli. Por shpërblimi është një lidhje me peizazhin që asnjë biletë VIP nuk mund ta blejë.
Nëse jeni duke kërkuar për diçka ndryshe, ndoshta duke u nisur nga zonat si Korçë apo duke zbritur nga veriu i Ballkanit, Makarska mund t’ju zhgënjejë nëse qëndroni në qendër. Por nëse keni shpirtin e një eksploruesi që preferon historinë e një peshkatari si Stipe mbi premtimet e një promotori klubi, atëherë këto katër pika janë streha juaj. Kjo nuk është riviera e kartolinave; kjo është riviera e mbijetesës, e heshtjes dhe e dritës brutale. Kushdo që kërkon vetëm rehati dhe luks të lirë, nuk duhet ta vizitojë kurrë Vruljan apo Nugalin. Ata do të ankoheshin për mungesën e karrigeve të buta dhe mungesën e shërbimit në tavolinë. Dhe kjo është pikërisht arsyeja pse këto vende mbeten të mrekullueshme.