Miti i betonit dhe shpirti i vërtetë i Jonit
Saranda shpesh quhet një gabim arkitekturor. Një pyll i egër betoni që ka gllabëruar vijën bregdetare, duke e shndërruar një peizazh dikur idilik në një kaos ballkanik. Por ky është vetëm perceptimi i sipërfaqshëm i atyre që nuk e njohin forcën e gëlqeres dhe kripës. Nëse e shikon qytetin nga larg, duket sikur njeriu ka fituar. Por mjafton të largohesh vetëm pak kilometra drejt veriut ose jugut, atje ku rruga asfaltohet me pluhur dhe guri bëhet i mprehtë si thikë, për të kuptuar se deti nuk mposhtet aq lehtë. Vitit 2026 i gjen këto pika si fortesat e fundit të një Shqipërie që refuzon të tjetërsohet plotësisht.
Një peshkatar i vjetër i quajtur Agim, të cilin e takova tek porti i vjetër ndërsa riparonte rrjetat e tij të vjetra prej najloni, më tha diçka që nuk e harroj: Deti nuk gënjehet nga betoni, ai thjesht pret që ne të ikim. Ai ka kohë, ne nuk kemi. Agimi nuk ishte thjesht një njeri i detit, ai ishte dëshmitari i transformimit, njeriu që kishte parë se si ngjyra e ujit në gjiret e largëta mbetet e pandryshuar, pavarësisht asaj që ndodh në bulevardin kryesor. Ai më tregoi për vendet ku rrymat janë aq të forta sa pastrojnë çdo gjurmë të modernitetit brenda pak orësh.
“Shqipëria e egër ka një magji që nuk mund të shpjeghet me fjalë, një bukuri që të vret sytë dhe të mbush shpirtin me një lloj trishtimi të ëmbël.” – Edith Durham
Gjiri i Kakomesë: Heshtja e detyruar
Kakomeja nuk është thjesht një plazh, është një simbol i qëndresës. Për vite me radhë, ky gji ka qenë mollë sherri mes zhvilluesve dhe natyrës. Kur arrin atje, gjëja e parë që të godet nuk është pamja, por heshtja. Është një heshtje që rëndon, e thyer vetëm nga cikadat që nuk pushojnë kurrë nën diellin përvëlues. Uji këtu ka një nuancë të gjelbër smeraldi që duket pothuajse artificiale. Nuk ka muzikë bastarde, nuk ka motorë uji që shqyejnë qetësinë. Ka vetëm rërë të trashë dhe disa bunkerë të vjetër që vështrojnë horizontin si roje të harruara. Ky vend është pjesë e asaj që e bën kultura dhe historia e Ballkanit aq komplekse, ku pronësia dhe bukuria përplasen vazhdimisht.
Në Kakome, duhet të ulesh nën hijen e një lisi të vjetër dhe të vëzhgosh se si drita e diellit luan me valët e vogla. Nëse mbyll sytë, mund të imagjinosh se si ka qenë ky bregdet para pesëdhjetë vitesh. Është një nga ato destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje që ende ruajnë një ndjesi misteri, larg zhurmës së Vlorë-s apo kaosit të organizuar të Ksamil-it. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë luks, por për ata që kërkojnë të vërtetën e zhveshur të gurit dhe ujit.
Krorezi: Atje ku rruga mbaron
Për të shkuar në Krorez, të duhet një varkë ose një vullnet i hekurt për të ecur nëpër shtigje dhish për orë të tëra. Ky izolim është shpëtimi i tij. Kur varka i afrohet bregut, ndjen një lloj vertigoje vizuale. Uji është aq transparent sa duket sikur mjeti lundrues po fluturon mbi gurët e bardhë të fundit të detit. Këtu nuk ka asnjë ndërtesë të përhershme. Disa kasolle të improvizuara prej druri shërbejnë peshk të freskët që ka erë kripë dhe det, jo vaj luledielli të ricikluar. Ky është Joni i vërtetë, i egër dhe i papërmbajtshëm, krejt ndryshe nga plazhet e rregulluara të Halkidiki-t apo qytetet e kuruara si Novi Sad apo Herceg Novi.
“Tokat e vjetra kanë një forcë që të lidh me tokën në një mënyrë që qytetet moderne kurrë nuk do ta kuptojnë.” – Lord Byron
Në Krorez, koha rrjedh ndryshe. Një orë duke parë horizontin drejt Korfuzit vlen sa një muaj terapi. Gurët këtu janë të lëmuar nga shekujt e goditjeve të valëve, dhe çdo gur ka një histori për të treguar. Ndryshe nga Žabljak apo malet e Tara-s ku madhështia vjen nga lartësia, këtu madhështia vjen nga thellësia dhe tejdukshmëria. Nuk është një vend për turistët që duan të bëjnë dhjetëra foto për rrjetet sociale, është një vend për ata që duan të harrojnë se ekzistojnë për pak kohë.
Gjiri i Pulëbardhës dhe fundi i rrugës
Edhe pse më i njohur, Gjiri i Pulëbardhës mbetet një mrekulli nëse di kur ta vizitosh. Në agim, kur drita e parë e diellit prek shkëmbinjtë e lartë, plazhi ngjan me një katedralë natyrore. Shkëmbi që varet mbi kokën tënde të kujton se njeriu është i vogël dhe i përkohshëm. Këtu, rrymat e ftohta që vijnë nga kanali i Korfuzit e mbajnë ujin gjithmonë të freskët, edhe në gushtin më të nxehtë kur qytetet si Gostivar apo Veliko Tarnovo digjen nga vapa e brendshme. Ky gji është prova që natyra mund të bashkëjetojë me vizitorët nëse vendosen kufij të qartë.
Pse udhëtojmë? Pse kërkojmë këto gjire të fshehura? Ndoshta sepse në një botë që po bëhet gjithnjë e më e parashikueshme, kemi nevojë për diçka që nuk mund ta kontrollojmë plotësisht. Saranda e vitit 2026 mund të ketë shumë beton, por ajo ka edhe këto xhepa lirie ku deti mbetet sovran. Kushdo që kërkon një përvojë të ngjashme me Liqeni i Argjendtë por me egërsinë e kripës, do ta gjejë këtu atë që kërkon. Por mos ejani nëse kërkoni komoditetin e shtëpisë. Ejani nëse jeni gati të digjeni nga dielli, të gërvishteni nga shkëmbinjtë dhe të rilindni në ujin më të pastër që ka parë ndonjëherë syri i njeriut.