Një qytet që refuzon të jetë thjesht Rumun
Ky nuk është Bukureshti dhe as Parisi i vogël që premtojnë broshurat e rëndomta turistike. Aradi është diçka tjetër, një relike e mbetur pezull midis lavdisë së dikurshme të Perandorisë Austro-Hungareze dhe pluhurit të harresës ballkanike. Kur ecën në qendër të këtij qyteti, nuk ndjen ritmin e shpejtë të një metropoli modern, por dëgjon frymëmarrjen e rëndë të një aristokrati të moshuar që mban veshur një frak të vjetruar por të qepur me mjeshtëri. Ky qytet nuk është një destinacion që vizitohet për të bërë blerje, por për të kuptuar se si guri dhe mermeri mund të tregtojnë histori tradhtie, pushteti dhe identiteti të copëtuar.
Në vitin 1890, arkitekti Lajos Szantay qëndronte në rrugët e pluhurosura të Aradit dhe imagjinonte një qytet që do të rivalizonte Vjenën. Ai nuk po ndërtonte thjesht ndërtesa, ai po skaliste ambicien e një klase të lartë hungareze që e shihte Aradin si bastionin e tyre kulturor. Sot, kur qëndron përpara Bashkisë së qytetit, një kryevepër e neorenesancës, mund të ndjesh peshën e asaj ambicieje. Muret e bardha reflektojnë dritën e diellit me një krenari që duket pothuajse e pakuptimtë në kontekstin e sotëm gjeopolitik. Këtu, arkitektura nuk është dekor, është një deklaratë politike e mbetur në gur.
“Qytetet janë si librat, por shumica e njerëzve lexojnë vetëm kopertinën. Aradi është një kapitull i shkruar me shkronja të arta në një libër që po kalbet.” – Claudio Magris
Për të kuptuar Aradin, duhet të shohësh përtej fasadave të lyera rishtas. Duhet të hysh në lagjet ku stili Secession hungarez po jep shpirt nën peshën e lagështirës dhe pemëve që rriten pa kontroll. Në rrugën Revolutiei, çdo pallat ka një emër: Pallati Szantay, Pallati i Kulturës, Pallati Neumann. Këto nuk janë thjesht emra pronarësh, por dëshmi të një kohe kur pasuria nuk fshihej në llogari bankare offshore, por shfaqej në formën e maskaronave të gdhendura, vitrazheve shumëngjyrëshe dhe portave të rënda prej hekuri të rrahur që akoma kërcasin me një tingull metalik që të kujton fundin e shekullit të 19-të.
[IMAGE_PLACEHOLDER]
Le të ndalemi te Pallati i Kulturës. Ky objekt është zemra e errët dhe e bukur e qytetit. Është një përzierje eklektike stilesh që nuk duhet të funksiononin bashkë, por funksionojnë në mënyrë të përkryer. Aroma e brendshme është një përzierje e pluhurit antik, letrës së vjetër dhe drurit të llakuar. Kur hyn në sallën e madhe, jehona e hapave të tu tingëllon e huaj, sikur po ndërpret një bisedë të heshtur midis statujave. Këtu nuk ka vend për turizëm masiv. Ky vend kërkon qetësi dhe një lloj melankolie që vetëm qytetet kufitare mund ta ofrojnë. Ky është realiteti i Aradit: një qytet që i përket një bote që nuk ekziston më, por që refuzon të zhduket plotësisht.
Krahasuar me qytete si Timișoara, që është bërë më kozmopolite dhe e orientuar drejt perëndimit, Aradi mbetet më i ngurtë, më i lidhur me rrënjët e tij austro-hungareze. Kjo e bën atë më pak të pëlqyeshëm për turistët që kërkojnë argëtim të lirë, por e bën parajsë për ata që duan të studiojnë sociologjinë e një populli përmes fasadave. Edhe kultura dhe historia e Ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume tregojnë se qytetet që mbajnë vulën e perandorive të mëdha kanë një vetmi të veçantë që nuk mund të kopjohet.
“Arkitektura është muzikë e ngrirë, dhe në Arad, ajo muzikë është një requiem hungarez që luhet nën qiellin rumun.” – Një udhëtar anonim i vitit 1930
Nëse po kërkoni një vend për të ngrënë ushqim modern fusion, mos ejani në Arad. Këtu shkohet nëpër kafene të vjetra ku kafeja shërbehet e zezë dhe bisedat bëhen me zë të ulët. Është një qytet për ata që shijojnë estetikën e kalbjes, për ata që shohin bukurinë në një dritare të thyer që dikur kishte një kornizë të punuar me dorë. Aradi është një leksion mbi përkohshmërinë e pushtetit dhe qëndrueshmërinë e artit. Kushdo që kërkon shkëlqim dhe pastërti sterile, do të zhgënjehet. Por kushdo që dëshiron të ndjejë frymën e historisë në çdo cep rruge, do të gjejë këtu një strehë të rrallë.
Në fund të ditës, kur dielli perëndon pas lumit Mureș, hija e Pallatit të Bashkisë zgjatet mbi shesh si një gisht që tregon drejt të shkuarës. Ky është momenti kur Aradi shfaqet në formën e tij më të pastër. Nuk ka më rëndësi nëse jemi në vitin 2026 apo 1906. Guri mbetet gur, dhe historia vazhdon të pëshpëritë përmes mureve të vjetra hungareze të këtij qyteti rumun që nuk harron dot se kush ishte dikur. Mos ejani këtu nëse nuk jeni gati të përballeni me trishtimin e gjërave të bukura që po zbehen.