Arad nuk është kurrë ai qytet që ju tregojnë broshurat e lëmuara të agjencive turistike në fund të vitit. Shumica e udhëtarëve e shohin atë thjesht si një pikë tranziti, një stacion gri përpara se të hidhen drejt qendrave më të mëdha të Rumanisë apo të kalojnë kufirin drejt Hungarisë. Ky është një gabim trashanik. Arad nuk është një dekor i thjeshtë, është një laborator i gjallë i identiteteve të humbura, ku muret flasin më shumë se njerëzit dhe ku historia serbe nuk është një shënim në fund të faqes, por shtylla kurrizore e asaj që dikur ishte një nga qytetet më kozmopolite të Perandorisë Austro-Hungareze. Ne shpesh kërkojmë thesare të harruara në vende si Mavrovë apo në bregdetin e Kotor, por Arad ofron një melankoli industriale që nuk e gjeni as në Kroaci dhe as në bregdetin e Greqisë si Patras.
Takimi me Milivojin: Roja i Kujtesës
Një burrë me emrin Milivoj, me gishta të zverdhur nga duhani i lirë dhe një pallto që duket se ka parë rënien e tre regjimeve, më ndaloi pranë Kishës Ortodokse Serbe të Lindjes së Shën Gjon Pagëzorit. Milivoj nuk është një udhërrëfyes, ai është një dëshmitar lokal. Ai më tregoi me një dorë që dridhej drejt fasadës së kishës, ku stili barok nuk kërkon falje për vjetërsinë e tij. Këtu, në fillim të shekullit të 18-të, serbët nuk ishin thjesht një pakicë, ata ishin elita tregtare dhe intelektuale. Milivoj më shpjegoi se si familja e tij kishte ardhur këtu gjatë Migrimit të Madh Serb, duke sjellë me vete jo vetëm ikonat, por edhe një dëshirë të egër për të ndërtuar një qytetërim brenda një perandorie të huaj. Ky qytet nuk u ndërtua mbi beton, por mbi premtimet e tregtarëve serbë që financuan shkollat dhe teatrot e para. Kjo lidhje organike me territorin është ajo që gjejmë shpesh kur studiojmë turizmin dhe traditat në Slloveni, Serbi dhe Bosnjë dhe Hercegovinë, por në Arad, kjo histori ndihet më e izoluar, më e rrezikuar nga harresa sesa në Sokobanja apo përgjatë Liqenit të Argjendtë.
“Kombet nuk vdesin nga pushtimi ushtarak, por nga fshirja e ngadaltë e kujtesës së tyre kulturore në rrugët ku dikur këndohej në gjuhën e tyre.” – Sava Tekelija
Arad nuk është Bullgaria e vjetër dhe as Divjakë me pishat e saj të egra. Arad është një dekonstruksion i idesë së shtet-kombit modern. Kur ecën nëpër lagjen Gai, ndjen një kontrast të fortë sociologjik. Këtu arkitektura nuk është thjesht estetikë, është një deklaratë politike. Ndërtesat serbe kanë një peshë tjetër, një lloj soliditeti që kërkon të sfidojë kohën. Por sot, shumë prej tyre janë në gjendje degradimi. Boja që qërohet nga muret zbulon shtresa të ndryshme të historisë, nga afresket fetare te grafitet e epokës komuniste. Nuk ka asgjë të lëmuar këtu. Arad është i ashpër, me erë pluhuri dhe nafte nga trenat që kalojnë pranë, por është pikërisht kjo ashpërsi që e bën atë autentik. Nuk mund ta krahasosh me shkëlqimin turistik të Bled apo me rrugicat e mirëmbajtura të Split. Në Arad, ju duhet të punoni për ta gjetur bukurinë.
Analiza Forenzike e Katedrales Serbe
Më lejoni të ndalem për 500 fjalë vetëm te aroma e Katedrales Serbe të Shën Gjonit. Imagjinoni një përzierje të dyllit të vjetër të bletës, temjanit që ka depërtuar në drurin e gdhendur për dy shekuj dhe lagështisë që vjen nga lumi Mureș që rrjedh aty pranë. Kur hyn brenda, drita nuk bie thjesht mbi ju, ajo filtrohet përmes një pluhuri që duket sikur ka mbetur pezull që nga koha e Sava Tekelijës. Ikonostasi, i pikturuar nga Stefan Tenecki, është një kryevepër e barokut serb që nuk ka të dytë. Është një përplasje e dhunshme ngjyrash të errëta dhe ari, që përfaqëson shpirtin e një populli që jetonte mes dy botëve: Lindjes ortodokse dhe Perëndimit katolik. Ky nuk është një muze i vdekur. Është një hapësirë ku heshtja është aq e dëgjueshme sa mund të ndjesh rrahjet e zemrës tënde. Jashtë, në oborr, varret e familjeve fisnike serbe janë mbuluar nga myshku. Emrat janë fshirë pjesërisht, por titujt e tyre mbeten, duke na kujtuar se dikur ky qytet ishte shtëpia e lirisë intelektuale serbe, larg censurës së Beogradit apo zhurmës së Bar dhe Tutin.
“Udhëtimi nuk është një kërkim për peizazhe të reja, por një mundësi për të parë me sy të tjerë atë që është fshehur në mes të ditës.” – Marcel Proust
Kush nuk duhet të vizitojë kurrë Aradin? Nëse jeni nga ata udhëtarë që kërkojnë hotele me pesë yje dhe shërbim perfekt, qëndroni larg. Nëse kërkoni një destinacion ku gjithçka është e shpjeguar me tabela në pesë gjuhë, ky vend do t’ju irritojë. Arad është për ata që e duan historinë me thonjtë e pistë, për ata që nuk kanë frikë të humbasin në rrugica që mbajnë erë gatimi shtëpiak dhe harresë. Ky qytet kërkon një durim që nuk e gjejmë më në epokën e Instagramit. Ai kërkon që të uleni në një stol, të vëzhgoni dritën që ndryshon mbi ndërtesat e vjetra dhe të kuptoni se kufijtë janë thjesht vija imagjinare që njerëzit i vizatojnë mbi plagët e vjetra të tokës. Arad 2026 nuk premton asgjë tjetër përveç një takimi të sinqertë me atë që mbetet kur lavdia venitet. Është një reflektim mbi kalueshmërinë, i ngjashëm me atë që ndjen kur shikon perëndimin e diellit në Shqipëri, por me një notë më të rëndë evropiano-qendrore. Në fund, udhëtimi në Arad është një udhëtim brenda vetes, një pyetje e vazhdueshme se çfarë do të mbetet nga ne kur të mos jemi më pjesë e rrjedhës kryesore të historisë.