Zgjimi në 06:00: Mjegulla e Beranes dhe Betimi i Miloradit
Ora shënon 06:00. Berane është ende e mbështjellë me një vello të hirtë mjegulle që zbret nga Lima, një qytet që nuk kërkon t’ju pëlqejë, por thjesht ekziston me një krenari të rëndë post-industriale. Kjo nuk është bukuria e kuruar e një qyteti si Celje apo shkëlqimi i bregdetit në Sarandë. Ky është Mali i Zi i vërtetë, i ashpër dhe i pafiltruar. Një bari plak me emrin Milorad, të cilin e takova në një tavernë të vjetër ku tymi i duhanit ishte aq i trashë sa mund të pritej me thikë, më tha midis dy gllënjkave raki: Komovi nuk janë male, ata janë thonjtë e tokës që gërvishtin qiellin. Nëse shkon atje me mendjemadhësi, mali do të gjejë një mënyrë për të të thyer. Milorad ka të drejtë. Komovi kërkojnë respekt, jo thjesht një palë atlete të shtrenjta dhe një telefon për selfie.
“Malet kanë një mënyrë për të trajtuar vetëbesimin e tepërt.” – Hermann Buhl
Në këtë udhëtim kronologjik drejt majave, ne do të shohim se si drita ndryshon nga e kaltra e ftohtë e agimit në një portokalli të djegur mbi gurin gëlqeror. Ky nuk është një udhëtim për ata që kërkojnë rehati. Kjo është një përballje me gjeologjinë dhe vetminë. Kultura dhe historia e Ballkanit: Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë na mëson se këto male kanë qenë kufij natyrorë, strehë për hajdutët dhe vendet e shenjta të fiseve Vasojevići dhe Kuči.
Shtegu i Parë: Vasojevićki Kom – Asht i bardhë në dritën e mëngjesit
Ngjitja fillon nga rrafshnalta e Stavnas. Në orën 08:00, dielli fillon të godasë faqen lindore të Vasojevićki Kom (2461m). Ky është shtegu më i aksesueshëm, por mos u gënjeni. Ky nuk është një shëtitje në parkun e Nish-it. Guri këtu është i thërmueshëm, një lloj gëlqerori që të ikën nën këmbë si rëra e nxehtë në Himarë, por me pasoja shumë më të rënda. Micro-zooming: Nëse uleni për një moment në lartësinë 2200 metra, vëreni likenet që rriten mbi gurë. Janë një ngjyrë e gjelbër në të hirtë, pothuajse jashtëtokësore, që mbijetojnë në një mjedis ku oksigjeni është luks. Era këtu ka erën e borës së vjetër dhe urinës së dhive të egra. Është një erë që të pastron mushkëritë nga pluhuri i qyteteve si Smederevë apo Knjaževac.
Shtegu i Dytë: Kučki Kom – Heshtja e egër
Nëse Vasojevićki është hyrja, Kučki Kom (2487m) është prova e vërtetë. Rreth orës 11:00, kur dielli është në kulmin e tij, ky masiv duket si një kështjellë e braktisur. Shtegu kërkon përdorimin e duarve. Këtu ndjehet pesha e historisë. Ky është Mali i Zi që nuk del në broshurat e Herceg Novi-t. Këtu nuk ka bare plazhi. Ka vetëm rrahje zemre dhe zhurmën e gurëve që rrokullisen në humnerë. Kur arrin në majë, pamja shtrihet deri në Zlatibor në veri dhe drejt maleve të Shqipërisë në jug. Është një izolim total. Milorad thoshte se në këtë majë, njeriu dëgjon zërat e të parëve, ose mbase është thjesht era që fishkëllen nëpër çarjet e shkëmbit.
“Ballkani është një rajon që ka prodhuar më shumë histori sesa mund të konsumojë.” – Winston Churchill
Shtegu i Tretë: Ljevorečki Kom – Kontrasti i gjelbër
Ky shteg ofron diçka ndryshe. Pas ashpërsisë së dy majave të para, Ljevorečki Kom të mirëpret me kullota alpine që të kujtojnë luginat rreth Foçë-s. Këtu, rreth orës 14:00, drita zbutet. Mund të gjeni barinj që ende prodhojnë djathin e famshëm të Komovit. Ky është një udhëtim në kohë. Maqedonia e Veriut dhe Kroacia: mrekullitë natyrale dhe historike mund të kenë majat e tyre, por këtu në Komovi, koha ka ndaluar në një mënyrë që të bën të ndihesh i parehatshëm. Nuk ka sinjal celulari. Nuk ka rrugëdalje të shpejtë.
Shtegu i Katërt: Rrethi i Stavnas – Auditimi i thjeshtësisë
Për ata që nuk duan të rrezikojnë thyerjen e qafës nëpër maja, rrethi i Stavnas është një mrekulli gjeologjike. Ky shteg 12 kilometra i gjatë rrethon bazën e masivëve. Forensic Audit: Një natë në një katun kushton rreth 25-35 euro, përfshirë një vakt që do t’ju bëjë të harroni çdo dietë moderne. Bukë shtëpie, kajmak që ka shijen e luleve të malit dhe mish i tharë. Ky nuk është luksi i Izmir-it apo restoranteve në Foçë. Kjo është mbijetesë e shijshme. Kostoja e pajisjeve për këtë ecje? Minimumi 200 euro për këpucë serioze. Mos provoni t’i ngjitni këto shtigje me këpucë rruge.
Shtegu i Pestë: Kalimi i Trešnjevik – Perëndimi i Melankolisë
Në orën 18:30, dielli fillon të fundoset pas majave të Bjelasicës. Shtegu nga Trešnjevik drejt Komovit është vendi ku duhet të jeni. Drita kthehet në një vjollcë të thellë, e ngjashme me netët në Nish por pa zhurmën e makinave. Micro-zooming: Shikoni se si muret e gurta të maleve thithin nxehtësinë e ditës. Nëse vendosni dorën mbi shkëmb, ai është ende i ngrohtë, si një kafshë e madhe që po bie në gjumë. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që kanë frikë nga heshtja, ata që nuk mund të jetojnë pa Wi-Fi dhe ata që mendojnë se natyra është thjesht një sfond për fotot e tyre. Komovi do t’i përpijë këta njerëz dhe do t’i kthejë mbrapsht me një ndjenjë humbjeje.
Refleksione Përfundimtare: Pse udhëtojmë?
Pse vijmë në Berane dhe ngjitemi në këto mure guri? Jo për të gjetur veten, por për të humbur versionin e rremë të vetes që kemi krijuar nëpër qytete. Komovi nuk ofrojnë ngushëllim. Ata ofrojnë të vërtetën. Siç thoshte Milorad, ndërsa fikte cigaren e tij të fundit për atë natë: Mali nuk të kërkon falje që është i vështirë. Ai thjesht është. Dhe ndoshta, kjo është e vetmja gjë e ndershme që na ka mbetur në këtë botë të transformuar në një muze për turistët. Ky udhëtim në Malet e Komovit është një kthim në esencë, një ecje përgjatë tehut të thikës midis qytetërimit dhe harresës gjeologjike.