Mjegulla e orës gjashtë: Zgjimi i Beranes
Ora 6:00 e mëngjesit në Berane nuk vjen me butësi. Nuk ka rreze dielli që ledhatojnë dritaren, por një ajër të ftohtë e të lagësht që vjen direkt nga lumi Lim, duke mbartur erën e pishave të lagura dhe të thëngjillit të djegur nga shtëpitë e vjetra. Ky qytet në veriun e Malit të Zi nuk është një nga ato pikat turistike të lëmuara që shihni në Instagram. Këtu, betoni socialist përplaset me malet brutale në një mënyrë që të kujton qytete si Tutin apo Shkup, por me një melankoli më të thellë. Në këtë orë, rrugët janë pothuajse bosh, përveç ndonjë qeni endacak që kërkon ushqim dhe zhurmës së rrjedhës së lumit që dikton ritmin e jetës. Berane është porta drejt Bjelasica-s, një masiv malor që duket sikur po pret të të përpijë.
Dëshmia e Milosit: Shpirti i Bjelasica-s
Një bari i vjetër i quajtur Milos, të cilin e takova pranë një stani të vjetër prej druri ndërsa po përgatitja çantën, më shikoi me sy të vërenjtur ndërsa rregullonte kapelën e tij të leshtë. Ai kishte duar që ngjanin me lëvoren e lisave të vjetër. Milos më tha: Malet këtu nuk janë për t’u pushtuar, janë për t’u dëgjuar. Nëse vjen me zhurmë, mali do të të mbyllë rrugën me mjegull. Ai më tregoi se si në vitet e vjetra, barinjtë nuk përdornin harta, por erën e barit dhe drejtimin e fluturimit të shqiponjave. Kjo urtësi lokale është ajo që i mungon turistit modern që vjen nga Kranj apo qytetet e mëdha evropiane. Ai më ofroi një gotë raki shtëpie, aq të fortë sa më dogji fytin, por që më dha nxehtësinë e duhur për të nisur ngjitjen. Kjo është kultura dhe historia e Ballkanit (Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë), ku mikpritja është e ashpër dhe e vërtetë.
“Mali i Zi është një det gurësh ku çdo valë është një majë mali.” – Lord Byron
Ngjitja: Kur mushkëritë takojnë lartësinë
Deri në orën 9:00, qyteti poshtë nesh fillon të zhduket në një re pluhuri dhe mjegulle. Shtegu drejt majave të Bjelasica-s është i rëndë, i mbuluar me gurë gëlqerorë që rrotullohen nën këmbë. Nuk është ecja elegante që mund të bëni në Pula apo përgjatë bregdetit të Kotor. Këtu terreni kërkon respekt. Çdo hap është një luftë me gravitetin. Pas tre orësh ecje, peizazhi ndryshon. Pyjet e dendura të ahut ia lënë vendin kullotave alpine të pafundme. Këtu nuk ka zhurmë makinash, vetëm tingulli i ziles së ndonjë lope në largësi. Ky rajon ofron disa nga më të mirat destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje, por mbetet i paprekur nga turizmi masiv që ka goditur vende si Mostar apo Burgas. Mungesa e hoteleve luksoze është shpëtimi i këtij vendi. [IMAGE_PLACEHOLDER] Në lartësinë 1800 metra, ajri është aq i pastër sa të dhemb kur e thith.
Auditimi Forenzik: Çfarë kushton mbijetesa?
Le të flasim për realitetin. Ecja në Berane nuk kushton sa një fundjavë në Alpe, por kërkon përgatitje. Një kafe në qendër të qytetit kushton 1.50 euro. Një vakt i bollshëm me mish qengji dhe djathë të zonës në një stan (katun) kushton rreth 10-15 euro. Por mos u gënjeni nga çmimet e ulëta. Pajisjet tuaja duhet të jenë të nivelit të parë. Malet e Malit të Zi janë të paparashikueshme. Një ditë që nis me diell mund të përfundojë me një stuhi breshëri brenda 20 minutave. Nëse nuk keni çizme të forta dhe një xhaketë rezistente ndaj ujit, jeni në rrezik. Nuk jeni në një shëtitje në Lastovo. Këtu natyra është brutale dhe nuk kërkon falje. Transporti nga Berane në pikën e fillimit të shtigjeve me një makinë 4×4 kushton rreth 30 euro, një investim i domosdoshëm nëse nuk doni të humbni pesë orë duke ecur në rrugë pluhuri.
“Në male nuk ka të drejta, ka vetëm pasoja.” – Reinhold Messner
Mesdita në Katun: Shija e qumështit të egër
Rreth orës 13:00, arrijmë në një grup stanësh të vegjël. Këtu jeta nuk ka ndryshuar që nga shekulli i 19-të. Era e djathit të sapobërë dhe e hirrës mbush ajrin. Gratë e shtëpisë, me shamitë e tyre të lidhura fort, lëvizin me një shpejtësi mahnitëse midis kazanëve të mëdhenj. Ky është momenti ku kupton se Maqedonia e Veriut dhe Kroacia: mrekullitë natyrale dhe historike ndajnë të njëjtën paletë shijesh dhe vështirësish me këtë pjesë të Malit të Zi. Unë u ulën në një stol druri dhe hëngra bukë shtëpie me kajmak. Shija ishte aq intensive sa të bënte të harroje lodhjen e këmbëve. Ky nuk është ushqim, është karburant për shpirtin. Ndryshe nga restorantet në Foçë, këtu nuk ka menu. Hahet ajo që ka prodhuar mali atë ditë.
Muzgu mbi Lim: Një reflektim final
Zbritja fillon kur dielli nis të ulet pas majave të Durmitor në perëndim. Drita bëhet e artë dhe çdo guri në shteg i jepet një hije e gjatë e dramatike. Kthehemi në Berane kur dritat e rrugës fillojnë të dridhen. Qyteti tani duket më i ngrohtë, më pak armiqësor. Pse vijmë këtu? Pse i ngjisim këto male që na lodhin dhe na testojnë? Ndoshta sepse në këtë ashpërsi gjejmë diçka të vërtetë që qytetet tona të sterilizuara na e kanë vjedhur. Kush nuk duhet të vijë kurrë këtu? Ata që kërkojnë rehati, ata që ankohen për mungesën e Wi-Fi në majë të malit dhe ata që nuk e kuptojnë dot heshtjen. Berane 2026 mbetet një sfidë për ata që guxojnë të ecin pa maska.