Mëngjesi i ftohtë në Berane: 06:00 AM
Në orën gjashtë të mëngjesit, Berane nuk është një qytet që të mirëpret me lule. Është një hiri i ftohtë që të hyn në kocka, një përzierje e erës së drurit të djegur dhe naftës së vjetër nga autobusët që nisen drejt veriut. Ky nuk është një vend për turistët që kërkojnë shkëlqimin artificial të një qyteti si Santorini apo rregullin steril të një qendre si Celje. Këtu, ajri ka peshë. Ndërsa drita e parë e diellit përpiqet të depërtojë mjegullën mbi lumin Lim, ti e kupton se je në një udhëkryq midis asaj që ka mbetur nga industria socialiste dhe egërsisë së pashpirt të natyrës që rrethon këtë luginë. Malet Komovi qëndrojnë atje tej, të padukshëm por të pranishëm, si një gjigant që pret të zgjohet. Kjo nuk është thjesht një pikë në hartë; është një gjendje shpirtërore që të kujton rrugët e vjetra të Gjirokastër, ku guri tregon histori mbijetese.
“Mali nuk është as i mirë, as i keq. Ai thjesht është. Ne jemi ata që projektojmë frikërat tona mbi të.” – Reinhold Messner
Dëshmia e Draganit: Një paralajmërim nga lartësitë
Një bari i vjetër me emrin Dragan, të cilin e takova në një kafene të vogël pranë stacionit, më tha diçka që nuk do ta harroj kurrë ndërsa pinim raki rrushi në orën shtatë të mëngjesit. Dragan ka kaluar mbi pesëdhjetë verë në pllajën e Štavna. Ai i sheh Malet Komovi jo si një destinacion, por si një hyjni që kërkon respekt. ‘Këto male nuk të falin nëse i trajton si dekor kartolinash,’ më tha ai, duke treguar me gishtin e tij të vrazhdë drejt majave që filluan të shfaqeshin nga mjegulla. Ai më tregoi për vitin 1974, kur bora i bllokoi në katun për pesë ditë në mes të qershorit. Në këtë rajon, ku kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume ndërthuren në çdo gur, fjala e malësorit është ligji i vetëm që vlen. Dragan nuk njihte Koper apo bregdetin e Constanta, por ai dinte se si ndryshon era përpara se të godasë stuhia në Kom Vasojevićki.
Rruga drejt Štavna: Një auditim i harresës
Udhëtimi nga Berane drejt pllajës së Štavna është një sprovë për amortizatorët dhe durimin. Rruga gjarpëron përmes pyjeve të dendur të ahut dhe pishës, duke u ngjitur me një këmbëngulje që të kujton ngjitjet e vështira në Bitolj. Këtu nuk ka infrastrukturë moderne si në Bohinj; ka vetëm asfalt të çarë dhe shenja rrugore që duken sikur janë qëlluar me armë zjarri për argëtim. Por sapo arrin në lartësinë 1700 metra, pamja të godet në stomak. Pllaja e Štavna hapet para teje si një amfiteatër gjigant guri. Tre majat kryesore, Kom Vasojevićki, Kom Kučki dhe Kom Lijevorečki, ngrihen si dhëmbë të thyer drejt qiellit. Kjo është një pamje që nuk mund ta gjesh në bulevardet e Bukuresht apo në rrugët e rregullta të Iași. Është një kaos gjeologjik që të bën të ndihesh i vogël dhe i parëndësishëm.
Mikro-Zoom: Detaji i një Katuni
Le të ndalojmë për një moment te detajet. Nëse shikoni me vëmendje një ‘katun’ (kasolle tradicionale e barinjve), do të shihni arkitekturën e mbijetesës së pastër. Nuk ka asgjë dekorative këtu. Muret janë prej guri të trashë, të lidhur me baltë dhe dëllinjë. Çatia është e mbuluar me dërrasa të nxira nga dielli dhe tymi i zjarrit të brendshëm. Brenda, mbretëron era e qumështit të zier dhe leshit të lagur. Në një cep, qëndron një ‘stari’ (i moshuar) që përgatit cicvarën, një gjellë me miell misri dhe djathë të shkrirë që ka kalori të mjaftueshme për të ngjitur majën dy herë radhazi. Çmimi për një vakt të tillë është qesharak, rreth pesë euro, por vlera e tij në këtë lartësi është e pamatshme. Ky lloj turizmi nuk është për ata që kërkojnë resorte luksoze në Çapljina, por për ata që duan të shijojnë esencën e vërtetë të Ballkanit. Këtu, destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje marrin një kuptim tjetër, larg komercializmit të shfrenuar.
“Në male ka vetëm dy lloje njerëzish: ata që kërkojnë veten dhe ata që ikin nga vetja.” – Petar II Petrović-Njegoš
Logjistika e Egërsisë: Sa kushton liria?
Për të eksploruar Komovi në vitin 2026, duhet të jeni të përgatitur. Një makinë 4×4 është e domosdoshme nëse nuk doni të ecni me orë të tëra në rrugë të pashtruara. Qiraja e një mjeti të tillë në Berane shkon rreth 50 deri në 70 euro në ditë. Guida lokale, të cilët janë shpesh djem të rinj që e njohin çdo shteg si xhepat e tyre, kushtojnë rreth 40 euro për një grup. Nuk ka hotele me pesë yje. Akomodimi bëhet në shtëpiza druri në Štavna, ku një shtrat kushton rreth 15 euro. Ushqimi është organik sepse nuk ka rrugë tjetër; mishi vjen nga delet që kullosin dhjetë metra larg derës suaj. Krahasuar me çmimet e fryra të bregdetit, ky është një auditim i ndershëm i asaj që paguani. Këtu nuk paguani për markën, por për oksigjenin e pastër dhe heshtjen që ndonjëherë bëhet shurdhuese.
Muzgu mbi Kom Vasojevićki: Kur drita dorëzohet
Kur dielli fillon të ulet rreth orës 20:00, Malet Komovi ndryshojnë ngjyrë. Nga një gri e ftohtë, ato kthehen në një të kuqe të ndezur, si gaca që ftohen ngadalë. Ky është momenti kur duhet të jeni në kreshtën e ndërmjetme. Era fillon të fryjë me një forcë të re, duke sjellë me vete aromën e borës së pashkrirë në gropat e thella të veriut. Poshtë jush, dritat e Beranes fillojnë të ndizen si xixëllonja në një gropë të errët. Është një kontrast i fortë midis jetës së organizuar njerëzore dhe kaosit të përjetshëm të maleve. Kush nuk duhet ta vizitojë këtë vend? Ata që nuk mund të jetojnë pa Wi-Fi, ata që kanë frikë nga balta dhe ata që presin që natyra t’u shërbejë. Komovi nuk ju shërben juve; ato ju lejojnë të jeni aty, një privilegj që duhet fituar me djersë dhe respekt. Ky është një vend për ata që kuptojnë se udhëtimi nuk është mbledhje pullash në pasaportë, por një shpërbërje e egos përballë madhështisë së pakuptueshme të botës sonë.