Ora është 6:00 e mëngjesit dhe Berati nuk zgjohet me zhurmë, por me një psherëtimë të ftohtë që zbret nga Mali i Tomorrit. Mjegulla qëndron pezull mbi lumin Osum, duke mbuluar lagjet e vjetra si një qefin i hirtë. Unë jam këtu, me gomat e biçikletës që gërvishtin kalldrëmin e lagësht të Goricës, duke u përgatitur për një ngjitje që shumica e turistëve me autobusë nuk do ta kuptonin kurrë. Mësova këtë rrugë në mënyrën e vështirë në vitin 2015, kur rrota ime e parme u bllokua në një kanal kullues të prishur dhe unë përfundova me fytyrë në baltën e pasur me histori të këtij qyteti. Ai rrëzim nuk ishte thjesht një aksident, ishte pagëzimi im në realitetin e thyer të Shqipërisë qendrore. Berati nuk është një muze steril; është një organizëm i gjallë që të kërkon gjakun dhe djersën përpara se të të lejojë të shohësh bukurinë e tij të vërtetë. Edhe pse shumë kërkojnë destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje që ofrojnë komoditet, ky udhëtim është për ata që preferojnë dhimbjen e muskujve mbi komoditetin e kondicionerit.
“Shqipëria është një vend që e kam dëshiruar prej kohësh ta vizitoj… peizazhet më madhështore në botë.” – Lord Byron
Ngjitja e parë nis drejt majës së Tomorrit. Kjo nuk është një shëtitje në parkun e qytetit në Ljubljana apo një xhiro e qetë në bregdetin e Pag. Kjo është një betejë kundër gravitetit në një terren që ndryshon nga asfaldi i plasaritur në gurë të lirshëm që duken sikur duan të të nxjerrin nga rruga. Ndërsa ngjitesh, ajri bëhet më i hollë dhe aroma e pishave zëvendëson erën e kafesë turke nga Mangalemi. Në kilometrin e dhjetë, rruga bëhet brutale. Këtu nuk ka vend për biçikleta qyteti; ju duhet një mjet që mund të përballojë goditjet sikur po pedaloni nëpër rrënojat e Kalaja Peles. Rruga drejt Teqesë së Kulmakut është një sprovë besimi. Në vitin 2026, infrastruktura mbetet po aq sfiduese sa gjithmonë, me gropa që mund të gëlltisin një rrotë të tërë nëse nuk jeni të vëmendshëm. Ky nuk është turizëm plastik. Ky është kontakt i drejtpërdrejtë me tokën. Kur arrijmë në lartësinë ku retë prekin shkëmbinjtë, kupton se pse ky mal konsiderohet i shenjtë. Nuk është vetëm lartësia, është pesha e shekujve që rëndon mbi supe.
“Qyteti i një mijë dritareve nuk është një kartolinë, është një kafaz guri dhe drite.” – Thënie lokale
Rruga e dytë na dërgon drejt Shpiragut, malit rival që qëndron përballë Tomorrit me vijat e tij legjendare të gdhendura në mish. Nëse Tomorri është hyjnor, Shpiragu është njerëzor, i thyer dhe i djersitur. Kjo rrugë është më teknike, me kthesa të forta që kërkojnë kontroll absolut. Gjatë rrugës, takon barinj që të shohin me një përzierje habie dhe mëshire. Njëri prej tyre më ndaloi për të më ofruar dhallë të ftohtë, duke më treguar se si rruga ishte dëmtuar nga shirat e fundit. Kjo është kultura dhe historia e Ballkanit e shfaqur në mikrokosmos: mikpritje e pakufishme në një mjedis të ashpër. Ndryshe nga shtigjet e rregullta në Herceg Novi apo rrugët e asfaltuara në Tekirdağ, këtu çdo metër është i fituar me mund. Për ata që kanë vizituar Konjic apo kanë pedaluar pranë lumit Tara, egërsia e Shpiragut do t’ju duket si një kthim në shtëpi, por me një vapë që të djeg lëkurën ndryshe nga freskia e maleve të veriut. Rruga e tretë është një zbritje drejt fshatrave përreth, ku vreshtat shtrihen nën diellin e mesditës. Këtu, çiklizmi bëhet një eksperiencë sensoriale e ndryshme. Erërat e rrushit të pjekur dhe pluhuri i bardhë i rrugëve rurale krijojnë një atmosferë pothuajse hipnotike. Por mos u mashtroni nga pamja. Këto rrugë janë po aq tradhtare sa ato në Cetinje apo shtigjet e izoluara në Lastovo. Një moment pakujdesie dhe gomat tuaja do të përfundojnë në ferrin e ferrave anash rrugës. Në këtë pjesë të udhëtimit, çmimet janë ende ato të një Shqipërie që refuzon të dorëzohet plotësisht para turizmit masiv. Një drekë me bukë misri, djathë dhie dhe domate që kanë shijen e diellit kushton më pak se një kafe në qendër të Tiranës. Ky është auditimi mjeko-ligjor i udhëtimit tim: kostoja minimale, por fitimi shpirtëror maksimal. Nëse po kërkoni një përvojë të ngjashme me Korçë, Berati ofron një version më të nxehtë dhe më të lashtë. Kur dielli fillon të ulet, duke i dhënë kalasë një ngjyrë portokalli të ndezur, është koha për t’u kthyer. Kalldrëmet e Beratit në perëndim janë një kurth për ata me këmbë të lodhura. Shkëlqimi i tyre i lëmuar nga koha i bën ato të rrëshqitshme si akulli. Kush nuk duhet të vijë kurrë këtu? Kushdo që ankohet për pluhurin, kushdo që kërkon rrugë të shënuara me GPS në çdo hap dhe kushdo që nuk duron dot heshtjen e maleve që të bërtet në vesh. Berati është për të marrët, për ata që gjejnë bukuri në një mur të çarë dhe për ata që e dinë se rruga më e mirë është gjithmonë ajo që të lë me shenja në trup. Udhëtimi mbyllet aty ku nisi, buzë Osumit, me ndjesinë se qyteti të ka pranuar, të paktën deri në mëngjesin tjetër.