Ora është 06:00 e mëngjesit dhe Gorica ende nuk është zgjuar. Mjegulla e rëndë që ngrihet nga lumi Osum lëpin muret prej guri të kësaj lagjeje që duket sikur po rrëshqet ngadalë drejt ujit. Këtu ajri ka shije guri të lagur dhe tymi druri. Nuk është qyteti i kartolinave që shihni në Instagram me diellin që shkëlqen mbi dritaret e Mangalemit. Kjo është ana tjetër, ana e hijeve, ku kalldrëmi është i pabesë dhe historia peshon më rëndë se vetë malet. Një plak me emrin Bardhyl, i cili kalon çdo mëngjes mbi urën e vjetër me një qese me bukë të thatë për zogjtë, më tregoi një herë se Gorica nuk u ndërtua për t’u parë, por për të qëndruar. Sipas tij, çdo gur në këto mure mban një pikë gjak të dikujt që ka rënë gjatë ndërtimit në vitet 1700. Bardhyli thotë se nëse hesht mjaftueshëm kur fryn era nga mali i Tomorrit, mund të dëgjosh pëshpërimat e atyre që mbetën nën këtë kalldrëm. Kjo lagje nuk është një muze i vdekur, është një organizëm që merr frymë me vështirësi. Bujtinat këtu nuk janë hotele me pesë yje me çarçafë të ngrirë, por janë shtëpi ku njerëzit kanë lindur, kanë vdekur dhe tani, në vitin 2026, po përpiqen të mbajnë gjallë shpirtin e qytetit mes një turizmi që po kërcënon t’i kthejë në thjesht dekor.
“Shqipëria është një vend i mrekullive dhe i tmerreve, ku njeriu ndjehet sikur po ecën nëpër faqet e një historie që ende po shkruhet me gjak e me gur.” – Edward Lear
Në këtë eksplorim, ne do të shohim përtej fasadës. Këtu nuk ka vend për fjalë të bukura e sterile. Nëse kërkoni luks modern, shkoni në Shkup ose në resortet e Greqisë si Volos dhe Patras. Berati, dhe veçanërisht Gorica, kërkon respekt për mundin e saj. Kjo lagje ka një rivalitet të lashtë me Mangalemin, lagjen përballë. Ndërsa Mangalemi merr gjithë dritën e diellit, Gorica qëndron në hije, më e freskët, më e ashpër dhe padyshim më autentike. Kur flasim për kultura dhe historia e Ballkanit, nuk mund të anashkalosh faktin se Gorica ishte dikur lagja e krishterë që sfidonte qendrën osmane me thjeshtësinë e saj monumentale. Për të kuptuar peshën e këtij vendi, duhet të zgjidhni me kujdes vendin ku do të mbështesni kokën. Ja 5 bujtinat që në vitin 2026 ruajnë ende shpirtin e vërtetë të Beratit. [IMAGE_PLACEHOLDER] E para në listën tonë është Bujtina Amon. Kjo nuk është thjesht një godinë, është një përplasje mes të vjetrës dhe asaj që mbijetoi. Muret janë mbi një metër të trashë, të ndërtuar me gurë që janë nxjerrë nga shtrati i Osumit. Dhoma numër tre ka një pamje që të bën të ndihesh sikur po vëzhgon një ushtri që po rrethon qytetin. Pronari, një burrë që flet pak por kupton shumë, shërben një reçel fiku që ka shijen e viteve 1920. Këtu nuk ka izolim zanor; ju do të dëgjoni hapat e komshiut dhe këngën e gjelit në orën katër të mëngjesit. Kjo është pjesë e marrëveshjes. E dyta është Bujtina Goricë. Nëse Korçë është qyteti i serenatave dhe rregullsisë, Bujtina Goricë është kaosi i bukur i harresës. Këtu tarraca është pika ku mund të kuptosh pse ky qytet quhet “i një mbi një dritareve”. Nga këtu, Mangalemi duket si një mur i pafund sysh që të vëzhgojnë.
“Berati është një qytet që nuk mund ta përshkruash, duhet ta thithësh me mushkëri si tymin e duhanit të fortë.” – Ismail Kadare
E treta, Shtëpia e Gurit, është një shembull i arkitekturës që nuk pranon të vdesë. Në vitin 2026, ata kanë arritur të integrojnë teknologjinë pa e vrarë shpirtin e dhomës. Dyshemetë prej lisi kërcasin nën këmbët tuaja si një kujtesë se asgjë nuk është e përhershme. Kjo bujtinë është për ata që vlerësojnë teksturën e lëmuar të drurit të vjetër dhe aromën e rigonit që vjen nga kuzhina. Krahasuar me bregdetin e Bullgarisë si Sozopol apo plazhet e Rërë e Artë, këtu nuk ka zhurmë turistike artificiale. Ka vetëm rrahjen e zemrës së një qyteti antik. E katërta, Bujtina Osumi, ndodhet aq afër lumit saqë në dimër mund të ndjesh lagështinë e lumit në ëndrrat e tua. Është një vend i thjeshtë, ndoshta pak i lënë pas dore, por me një ndershmëri që rrallë e gjen në destinacione turistike në Shqipëri. Në fund, Bujtina Tradita, e cila në vitin 2026 mbetet bastioni i fundit i kulinarisë së vjetër. Këtu nuk bëhet shaka me ushqimin. Nëse nuk ju pëlqen aroma e fortë e mishit të qengjit dhe djathit të vjetër, ky vend nuk është për ju. Ky nuk është një destinacion për këdo. Nëse jeni mësuar me shërbimin steril të hoteleve në Kotor ose qetësinë e Graçanicë, Gorica do t’ju godasë me ashpërsinë e saj. Por nëse keni kaluar përmes Kanioni Rugova apo keni ndjerë erën e kripës në Pag, atëherë do ta kuptoni se bukuria e vërtetë gjendet te papërsosmëria. Berati nuk po përpiqet t’ju pëlqejë. Ai thjesht ekziston. Kush nuk duhet të vijë këtu? Ata që kërkojnë ashensorë, ata që ankohen për presionin e ujit dhe ata që nuk mund të ecin në një malore pa u ankuar. Gorica është për ata që duan të humbasin në labirintet e një koke që refuzon të harrojë mesjetën. Kur dielli perëndon prapa malit të Shpiragut, ulu në njërën nga tarracat e këtyre bujtinave me një gotë raki në dorë. Shiko dritat e Mangalemit që ndizen një nga një. Në atë moment, ndërsa drita zbehet dhe hija e Goricës zgjatet mbi lumë, do ta kuptoni se udhëtimi nuk ka të bëjë me mbledhjen e magneteve të frigoriferit, por me kuptimin e asaj heshtjeje që vjen kur historia të zë frymën.