Miti i qytetit grek pa të kaluar osmane
Janina shpesh shitet si një kartolinë e qetë studentore, një vend ku liqeni Pamvotis pasqyron vetëm malet dhe kafenetë moderne. Por ky është një mashtrim vizual. Nën lustrën e rehatisë greke fshihet një qytet që ende merr frymë me mushkëritë e një administrate perandorake që refuzon të harrohet. Shumë udhëtarë vijnë këtu për të parë argjendaritë, por ata humbasin heshtjen e rëndë të minareve që dikur diktonin ritmin e jetës në Epir. Janina nuk është thjesht një ndalesë; është një arkiv prej guri dhe balte që tregon se si kultura dhe historia e Ballkanit, Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë u shkrinë në këtë pikëtakim kritik.
“Janina është qendra e dijes, e pasurisë dhe e fuqisë në këtë pjesë të Turqisë evropiane.” – Lord Byron
Një plak me emrin Spyros, i cili e kalon pjesën më të madhe të ditës ulur pranë portës së kalasë, më tregoi një të vërtetë që nuk e gjeni në udhërrëfyesit e printuar. Ai mban në duar një komboloi prej qelibari dhe sytë i ka të fiksuar te uji i turbullt. Ky qytet nuk i takon të tashmes, më tha ai me një zë që ngjante me fërkimin e gureve. Ai u takon shpirtrave që ndërtuan mure për të mbajtur jashtë frikën dhe xhami për të ftuar paqen. Ai kishte parë ndryshimin e regjimeve, por thoshte se era që fryn nga liqeni natën ka ende aromën e temjanit dhe të barutit të Ali Pashës.
Xhamia e Asllan Pashës: Roja mbi shkëmb
Nëse qëndroni në majë të kalasë, Xhamia e Asllan Pashës dominon horizontin me një arrogancë të heshtur. E ndërtuar në vitin 1618, ajo u ngrit mbi rrënojat e një kishëze bizantine, një praktikë e zakonshme e pushtetit që shënon territorin. Sot, ajo shërben si Muze Etnografik, por brendësia e saj mbetet e rëndë. Kur hyn brenda, ndjen ndryshimin e menjëhershëm të temperaturës. Muret e trasha prej guri mbajnë një lagështi shekullore që të kujton qelitë e vjetra. Ndryshe nga strukturat e lehta që mund të shihni në Sofje apo pikat moderne në Vrnjačka Banja, këtu gjithçka është masive. Mikrozumimi në detajet e tavanit zbulon punime druri që kanë mbijetuar zjarreve dhe luftërave. Era e pluhurit të vjetër dhe e tekstileve të rënda dominon ajrin. Nuk ka asgjë gjallëruese këtu; është një meditim mbi kalueshmërinë e pushtetit. Kjo xhami nuk kërkon admirim, ajo kërkon nënshtrim ndaj kohës.
Xhamia Fethiye: Fitorja dhe Varri
Në anën juglindore të kështjellës ndodhet Xhamia Fethiye, ose Xhamia e Fitores. Ajo është më pak e zbukuruar se Asllan Pasha, por më shumë e ngarkuar emocionalisht. Pranë saj ndodhet varri i Ali Pashë Tepelenës, i rrethuar nga një kafaz hekuri që duket sikur po përpiqet të mbajë brenda një egërsi që ende nuk është shuar. Ky nuk është një vend për turistët që kërkojnë bukuri sipërfaqësore. Ndjesia këtu është e ngjashme me atë që ndjen kur viziton urën në Mostar ose kalenë në Veliko Tarnovo; një ndjenjë e historisë që është shkruar me gjak. Guri i xhamisë është i hirtë, i rrahur nga shiu i Epirit, dhe brendësia është e zhveshur, pothuajse asketike. Kjo xhami nuk u ndërtua për t’u dukur, por për të falënderuar fatin pas rimarrjes së qytetit nga osmanët në 1430.
“Në ballkan, gurët flasin më shumë se njerëzit, nëse di si t’i dëgjosh.” – Traditë Lokale
Xhamia e Kaloutsianit: Shpirti i rrugës
Jashtë mureve të kështjellës, në lagjen që dikur ishte qendra tregtare, ndodhet Xhamia e Kaloutsianit. Ky është vendi ku Janina humbet maskën e saj turistike. Kjo strukturë është më pak e ruajtur, me suva që bie dhe dritare që shohin nga rrugët e zhurmshme. Megjithatë, pikërisht këtu ndjehet lidhja me qytete si Korçë apo Tutin, ku e kaluara osmane është e thurur në jetën e përditshme. Gjatë një qëndrimi prej dy orësh pranë hyrjes, vura re se si banorët e kalojnë pranë saj pa e parë, por ajo është aty, një prani konstante dhe e patundshme. Ndërtesa është një dëshmi e mjeshtërisë së gurit, me harkime që sfidojnë gravitetin. Edhe pse nuk është në gjendjen e saj më të mirë, ajo mbetet një nga ato destinacione turistike në Shqipëri dhe vendet fqinje që duhet vizituar para se të harrohet plotësisht.
Xhamia e Veli Pashës dhe mrekullitë e harruara
Xhamia e Veli Pashës është një tjetër fragment i mozaikut që po zhduket. E vendosur në një zonë që tani është kryesisht moderne, ajo duket si një anakronizëm. Arkitektura e saj me shumë kupola të kujton komplekset e mëdha në Edirne, por në një shkallë më intime. Nuk ka turma këtu. Vetëm zhurma e largët e makinave dhe cicërimat e zogjve që kanë bërë fole në zgavrat e gurit. Krahasimi me qetësinë e Pylli Biograd apo izolimin e ishullit Lastovo është i pashmangshëm. Këtu, njeriu ndjen peshën e vetmisë së një monumenti. Tekstura e gurit është e ashpër dhe detajet e minares së prerë tregojnë një histori dhune dhe transformimi që Janina preferon ta mbajë të fshehur nën buzëqeshjet e hoteleve luksoze. Është një vend që kërkon një auditim mendor të asaj që ne konsiderojmë trashëgimi.
Xhamia e Ishullit: Sekreti i fundit
Për të gjetur xhaminë e pestë, duhet të marrësh varkën për në ishullin e vogël në mes të liqenit. Ky ishull është i njohur për manastiret e tij, por ekziston një mbetje e vogël, pothuajse e padukshme, e një salle faljeje që daton nga koha e Ali Pashës. Këtu, mikrozumimi duhet të jetë te detajet e vogla: mbetjet e një mihrabi, orientimi drejt Mekës që ende mund të dallohet midis mureve të vjetra. Ky është vendi ku Ali Pasha kaloi orët e tij të fundit para se të ekzekutohej. Ndjesia nuk është fetare, është politike dhe tragjike. Ky ishull, i ngjashëm në melankoli me Đerdap apo pjesë të qeta në Knjaževac, shërben si epilog i udhëtimit. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë argëtim. Nëse nuk jeni gati të përballeni me tymin e historisë dhe erën e rëndë të tradhtisë, mos e vizitoni këtë ishull.
Pse udhëtojmë drejt rrënojave?
Udhëtimi në Janinë në vitin 2026 nuk ka të bëjë me pushimet. Ka të bëjë me kuptimin e asaj që mbetet kur perandoritë shemben. Ne vizitojmë këto xhami jo sepse jemi të magjepsur pas fesë, por sepse jemi të fiksuar pas qëndrueshmërisë. Maqedonia e Veriut dhe Kroacia kanë historitë e tyre të mbijetesës, por Janina ofron diçka më brutale dhe më të sinqertë. Këtu, historia nuk është pastruar për turistët; ajo është lënë të dekompozohet me dinjitet. Kushdo që kërkon vetëm shkëlqim dhe drita moderne duhet të qëndrojë larg këtyre mureve. Këto xhami janë për ata që e dinë se bukuria e vërtetë gjendet te rrudhat e një ndërtese dhe te heshtja që pason një thirrje të humbur për lutje.