Miti i Janinës dhe Realiteti i Ali Pashës
Shumë udhëtarë vijnë në Janinë duke kërkuar një lloj qetësie romantike që shpesh reklamohet nëpër broshura të lira turistike. Ata presin një qytet që i ngjan Pogradecit tonë, por në një version grek, të paketuar me buzëqeshje të shtirura dhe suvenire plastike. Ky është gabimi i parë. Janina nuk është një kartolinë e thjeshtë. Ajo është një qytet që mbart peshën e një historie të përgjakshme dhe një ambicieje që dikur sfidoi vetë Stambollin. Kështjella e Janinës nuk është thjesht një monument; ajo është një dëshmitare e ftohtë e tiranisë, mjeshtërisë dhe dekadencës. Kur ecën nëpër muret e saj, nuk gjen bukuri të pastër, por gjen mbetjet e një epoke ku pushteti matet me kokën e prerë dhe me trashësinë e mureve të gurtë.
Në vitin 1809, Lord Bajroni qëndroi saktësisht në këtë cep të kështjellës, duke parë drejt liqenit me një përzierje admirimi dhe tmerri për atë që po ndodhte brenda këtyre mureve. Ai shkroi për takimin e tij me Ali Pashën, duke e përshkruar atë me fjalë që ende sot i ndjen kur prek gurët e lagësht të kështjellës.
“Ai duket si një tigër, por një tigër i mbuluar me kadife. Një mizori që fshihet pas një mirësjelljeje orientale.” – Lord Byron
Kjo ndjesi e dyanshme është ajo që përcakton Janinën edhe në vitin 2026. Ky nuk është një vend për ata që kërkojnë rehati absolute apo bukuri sterile si në Piran apo Vodice. Ky është një vend për ata që duan të nuhasin historinë në çdo të çarë të murit.
Mikro-Zoom: Aroma e Liqenit Pamvotis dhe Guri i Kështjellës
Nëse mbyllni sytë në qendër të kështjellës, ajo që do të ndjeni nuk është aroma e luleve, por një përzierje e rëndë e lagështirës së liqenit dhe pluhurit të gurit mijëvjeçar. Liqeni Pamvotis nuk është si Liqenet e Plitvicës me ujin e tyre të kristaltë; ai është një liqen i vjetër, i lodhur, që mban në fundin e tij sekrete që asnjë peshkatar nuk guxon t’i thotë me zë të lartë. Aroma e tij është tokësore, paksa e rëndë, si një bodrum i vjetër që nuk është ajrosur prej dekadash. Kjo lagështirë depërton kudo. Ajo është në muret e shtëpive brenda kalasë, në filigranin e argjendarëve dhe në rrobat e banorëve që ende jetojnë brenda këtyre fortifikimeve. Guri i kështjellës është i ftohtë edhe në korrik. Ai është një gur që ka thithur diellin e Epirit dhe gjakun e betejave, duke krijuar një teksturë që ndihet si lëkurë e vjetër nën majat e gishtave tuaj. Kur ecni nëpër rrugicat e ngushta, ndjeni se si hapësira ngushtohet, duke ju kujtuar se kjo kala ishte projektuar për të mbajtur njerëzit jashtë, ose brenda, sipas dëshirës së pashait.
Kontrasti dhe Arkitektura e Pushtetit
Për dallim nga arkitektura e Brașovit apo ndërtimet e rregullta në Kırklareli, Janina është një kaos i organizuar i ndikimeve bizantine dhe osmane. Këtu, kultura dhe historia e Ballkanit shpërthen në çdo qoshe. Xhamitë që tani shërbejnë si muze dhe kishat që dikur ishin të fshehura, tregojnë një histori bashkëjetese të detyruar. Ali Pasha nuk ndërtoi vetëm mure; ai ndërtoi një identitet që Janina e mban me krenari edhe sot. Kjo nuk është një trashëgimi e thjeshtë; është një plagë që nuk është mbyllur kurrë plotësisht. Qyteti i ngjan Plovdivit për nga shtresat e historisë, por me një egërsi epiriote që nuk e gjen askund tjetër. Nëse shkoni në Tetovë, mund të shihni ndikime të ngjashme, por në Janinë, çdo gur duket se ka një opinion politik.
“Janina nuk është Greqi, nuk është Turqi, nuk është Shqipëri. Ajo është vetvetja, një ishull brenda një mali, një kështjellë brenda një shpirti.” – Një udhëtar anonim i shekullit XIX
Kjo pavarësi shpirtërore është ajo që e bën këtë vend të vështirë për t’u kuptuar nga turistët e thjeshtë që vijnë vetëm për të bërë një fotografi të shpejtë.
Pse duhet ta vizitoni (ose ta shmangni)
Nëse po kërkoni plazhe të bardha apo argëtim pa fund, shkoni në Nesebar. Janina kërkon durim. Ajo kërkon që ju të uleni në një kafe buzë liqenit, të pini një kafe të rëndë greke dhe të shikoni se si mjegulla mbulon ishullin e vogël në mes të ujit, aty ku Ali Pasha dha frymën e fundit. Kjo nuk është një përvojë e lehtë. Është një përvojë melankolike, e ngjashme me ndjesinë që të jep Zlatibori në një ditë me shi, por me një peshë historike shumë më të madhe. Ky qytet është për ata që kuptojnë se udhëtimi nuk është vetëm për të parë gjëra të bukura, por për të ndjerë kompleksitetin e ekzistencës njerëzore. Destinacione turistike ne Shqiperi dhe vendet fqinje ofrojnë shumë, por Janina ofron një pasqyrë të asaj që ne ishim dhe asaj që mund të jemi kur fuqia dhe arti ndeshen në një hapësirë të vogël. Në fund, kur dielli perëndon pas maleve të Pindit, Janina nuk shkëlqen; ajo zbehet në një hije gri që të kujton se gjithçka, edhe perandoritë më të mëdha, përfundojnë si pluhur në buzë të një liqeni të qetë. Udhëtimi këtu është një reflektim mbi vdekshmërinë dhe bukurinë e asaj që mbetet pas.