Miti i ishullit pa emër
Shumë njerëz mbërrijnë në Janinë me idenë e gabuar se ishulli në mes të liqenit Pamvotida është një lloj muzeu i hapur, një vend i bukur për të kaluar një pasdite mes dyqaneve të argjendit dhe tavernave që ofrojnë kofshë bretkosash. E kanë gabim. Ishulli nuk është një kartolinë turistike. Është një monument i heshtur i ambicies, një grumbull gurësh dhe lagështie që ruan brenda vetes aromat e vdekjes dhe të tradhtisë. Ky vend nuk ka emër zyrtar, quhet thjesht Ishulli, sikur banorët të kishin frikë se pagëzimi i tij do t’i jepte më shumë pushtet nga ç’mund të përballonin. Nuk është një vend ku duhet të kërkoni gjallëri. Është një vend ku duhet të kërkoni të vërtetën e ftohtë të historisë.
“In Ioannina, the lake is a mirror of the soul, dark and deep, reflecting only what we dare to show it.” – Lord Byron
Në vitin 1822, Ali Pashë Tepelena, Luani i Janinës, qëndroi në këtë pikë të saktë, në katin e dytë të manastirit të Shën Panteleimonit. Ai nuk ishte një turist. Ai ishte një i rrethuar që priste faljen nga Sulltani, ndërkohë që vdekja po i trokiste në dyshemenë prej druri. Kur ai vështronte ujin e turbullt të liqenit, ai nuk shihte peizazhin që ne fotografojmë sot, por fundin e një perandorie personale të ndërtuar me gjak dhe argjend. Historia këtu nuk tregohet nëpër libra, ajo ndihet në freskinë e rëndë që të godet sapo zbret nga varka e vogël që kushton vetëm pak euro, por që të transporton shekuj pas në kohë.
Një auditim i vdekjes në katin e dytë
Le të ndalemi te vrimat e plumbave në dërrasat e manastirit. Ky është momenti i mikrozumit. Ato nuk janë thjesht vrima. Janë dëshmitarë materialë të sekondave të fundit të një epoke. Druri i dyshemesë është i vjetër, i gërryer nga hapat e miliona vizitorëve, por i ruajtur me një lloj fanatizmi melankolik. Ngjyra e tij është një kafe e errët, pothuajse si gjak i tharë, që ndryshon sipas dritës që vjen nga dritaret e vogla me korniza hekuri. Kur e prek atë dru, ndjen ashpërsinë e një shekulli që nuk pranon të vdesë. Ajri në atë dhomë është i rëndë, mban erë dylli të vjetër, pluhur historik dhe atë aromën karakteristike të ujit të liqenit që depërton kudo. Këtu nuk ka shkëlqim. Ka vetëm të vërtetën e ftohtë të fundit të një tirani. Ndryshe nga monumentet e pastruara në Santorini, ku çdo gjë është e lyer me të bardhë për të kënaqur syrin, këtu lagështia është pjesë e arkitekturës. Këtu nuk ka asgjë që të kujton qetësinë e kuruar të vendeve si Vrnjačka Banja. Janina është e papërpunuar, e egër në heshtjen e saj.
Kontrastet ballkanike dhe realiteti i gurit
Ky ishull nuk ka asgjë të përbashkët me izolimin adriatik të ishullit Vis. Në Vis, deti të jep liri, ndërsa këtu liqeni të mbyll, të rrethon si një burg i lëngshëm që nuk të lejon të harrosh kush je. Nëse shihni arkitekturën e shtëpive të vogla të peshkatarëve, do të vëreni një ngjashmëri me Poçitelj në Bosnjë, ku guri dhe rrugicat e ngushta krijojnë një ndjesi klaustrofobie historike. Janina nuk është një vend për ata që kërkojnë rehati moderne. Është një vend për ata që duan të kuptojnë se si kultura dhe historia e ballkanit shqiperi mali i zi dhe me shume janë të lidhura me fijen e hollë të argjendit dhe tymin e barotit. Argjendi i Janinës, i punuar me teknikën e filigranit, është i famshëm. Por pas asaj bukurie fshihet një industri që dikur financonte luftëra. Kur shihni një bizhuteri në një vitrinë, mendoni për mjeshtrit që punonin nën dritën e qiririt, duke krijuar vepra arti ndërkohë që qyteti sipër tyre digjej. Kjo është një lidhje e fortë që gjejmë edhe në destinacione turistike ne shqiperi dhe vendet fqinje, ku e bukura dhe tragjikja bashkëjetojnë pa asnjë sforcim.
“Tyrants fall, and their palaces crumble, but the scent of the lake remains unchanged, mocking the ambitions of men.” – Local Folklore
Gjeografia e melankolisë: Nga Stobi te Bohinj
Për të kuptuar Janinën, duhet ta krahasosh me mungesat e saj. Nuk ka pluhurin antik të Stobi-t apo madhështinë romake si muret e Durrësit. Janina është bizantine dhe otomane në palcë. Nëse liqeni i Bohinj-it në Slloveni të ofron një qetësi alpine që të shëron, Pamvotida të ofron një melankoli që të bën të mendosh për jetën dhe vdekjen. Uji këtu nuk është kurrë plotësisht i pastër, ai ka ngjyrën e historisë së turbullt. Për ata që kanë vizituar Shpella e Škocjanit, Janina ofron të njëjtën ndjesi të të qenit brenda diçkaje shumë më të madhe dhe më të vjetër se vetja, por në vend të stalaktiteve, këtu ke muret e manastireve që kullojnë histori. Janina 2026 mbetet një sfidë për udhëtarin modern. Nuk është një vend ku vjen për të gjetur veten, por për të humbur iluzionet mbi lavdinë e përjetshme. Kushdo që kërkon një eksperiencë të ngjashme me parkun e argëtimit duhet të qëndrojë larg. Ky ishull është për ata që guxojnë të shohin pas perdes së turizmit masiv dhe të përballen me heshtjen e plumbave në dru.