Miti i dritës që nuk shuhet kurrë
Nëse kërkoni një kartolinë të lëmuar të Adriatikut, bëni mirë të ktheheni pas. Lastovo nuk është vendi i turistëve që kërkojnë rehati plastike. Ky ishull, i mbetur në skajin më të largët të arkipelagut kroat, shpesh quhet ishulli i dritës së përjetshme, por ky emërtim është një mashtrim i bukur për ata që nuk e kuptojnë izolimin. Nuk bëhet fjalë për një ndriçim skenik, por për një qartësi brutale të horizontit që të detyron të shohësh veten pa filtra. Shumë e krahasojnë me shkëlqimin e bardhë të qyteteve si Athinë, por këtu drita nuk reflektohet mbi mermer, por mbi gurë të ashpër dhe një det që duket sikur ka gëlltitur të gjithë bojën blu të botës. Ky nuk është një destinacion për të gjithë. Kushdo që kërkon zhurmën e diskotekave të Halkidiki apo plazhet e mbipopulluara si Rërë e Artë në Bullgari, do të ndihet i tradhtuar këtu. Lastovo është një vend i vrazhdë, një kështjellë vetmie ku koha nuk ecën, por thjesht sillet rreth vetes si një peshkatar i dehur.
“Deti nuk është asgjë tjetër veçse një lëvizje e vazhdueshme e dashurisë dhe e shpirtit.” – Jules Verne
Një plak me emrin Dragan, me lëkurë të çarë nga kripa si lëvorja e një lisi shekullor, më tregoi diçka teksa po rregullonte rrjetat e tij në portin e vogël të Ubli. Ai nuk fliste për turizmin si një industri, por si një sëmundje. Dragan më tha: Drita këtu nuk vjen nga dielli, o djalë. Vjen nga fakti që jemi aq larg botës, saqë yjet nuk kanë frikë të zbresin poshtë. Ai kishte të drejtë. Natën në Lastovo, qielli nuk është thjesht një tavan i zi, është një shpërthim kozmik që të bën të ndihesh i vogël dhe i rëndësishëm në të njëjtën kohë. Kjo është arsyeja pse ky vend është shpallur park natyror, një nga të paktët në Adriatik që i ka mbijetuar masakrës së betonit që ka goditur vende si Rovinj apo bregdetin e Malit të Zi. Këtu, ligji i gurit është më i fortë se ligji i parasë.
Përtej fasadës: Arkitektura e oxhaqeve
Le të flasim për atë që askush nuk e vëren në fillim: Fumari. Këto janë oxhaqet karakteristike të Lastovos, dhe ato janë një dëshmi e egos dhe historisë së këtij vendi. Në shekullin e 17-të dhe 18-të, familjet e ishullit filluan një lloj lufte të heshtur: kush do të ndërtonte oxhakun më të çuditshëm, më të ndërlikuar dhe më të lartë. Nuk ka dy oxhaqe njëlloj. Secili është një skulpturë më vete, me simbole që supozohet të mbrojnë shtëpinë nga syri i keq. Kur ecën nëpër rrugicat e ngushta të fshatit Lastovo, që është ndërtuar në formë amfiteatri për t’u fshehur nga piratët, ti nuk shikon poshtë në det, por lart në këto struktura bizare. Është një obsesion arkitekturor që nuk do ta gjenit kurrë në qytetet e Maqedonisë së Veriut si Tetovë apo Kumanovë, ku funksioni zakonisht fiton mbi formën. Në Lastovo, oxhaku ishte statusi yt, ishte thirrja jote për vëmendje në një ishull që bota e kishte harruar. Kjo lloj krenarie e izoluar është ajo që e mban këtë vend gjallë, edhe kur tragetet rrallohen në dimër.
Nëse po planifikoni një udhëtim që përfshin Maqedonia e Veriut dhe Kroacia: mrekullitë natyrale dhe historike, duhet të kuptoni se Lastovo kërkon një ritëm tjetër. Nuk mund ta vizitosh këtë vend me nxitim. Duhen të paktën pesë orë me katamaran nga Spliti për të arritur këtu. Gjatë kësaj kohe, ti e sheh qytetërimin duke u zbehur. Ishujt e tjerë kalojnë si hije, dhe kur më në fund shfaqet silueta e Lastovos, e kupton se ke hyrë në një territor tjetër. Ky nuk është Parku Kombëtar Krka me ujëvarat e tij të kuruara për Instagram. Ky është një pyll i dendur pishash që takohet me një det të egër, ku era e rrëshirës është aq e fortë sa të djeg hundët.
“Në Ballkan, historia është më shumë se sa mund të përpijë një njeri i vetëm.” – Winston Churchill
Auditimi mjeko-ligjor i jetës së përditshme
Sa kushton të jesh i izoluar? Lastovo nuk është i lirë. Çmimet këtu reflektojnë koston e transportit të çdo kokrre kripe nga kontinenti. Një drekë me peshk të freskët në Skrivena Luka (Gjiri i Fshehur) do t’ju kushtojë më shumë se në një tavernë në Arad apo në një restorant në qendër të Tiranës. Por këtu, peshku që hani ishte në det vetëm dy orë më parë. Nuk ka mashtrime me produkte të ngrira. Vera lokale, Maraština, është një lëng i artë që ka shijen e diellit dhe të djersës së njerëzve që punojnë në vreshtat e vogla të rrethuara me mure guri. Këto mure guri janë një tjetër mrekulli e harruar; ato janë ndërtuar pa asnjë material lidhës, vetëm gur mbi gur, duke krijuar një rrjetë që mbron tokën nga gërryerja dhe era e fortë e jugut. Është një punë Sizi fiane që tregon kokëfortësinë e banorëve të ishullit. Kultura dhe historia e Ballkanit: Shqipëri, Mali i Zi dhe më shumë tregojnë se kjo qëndresë është një tipar i përbashkët i popujve tanë, por në Lastovo, ajo është e izoluar në një epruvetë qelqi.
Në vitin 2026, parashikohet që turizmi i qëndrueshëm të jetë fjala kryesore, por Lastovo e ka bërë këtë që nga koha kur ishte bazë ushtarake e mbyllur për të huajt në kohën e Jugosllavisë. Kjo periudhë izolimi të detyruar e shpëtoi ishullin nga zhvillimi i shfrenuar. Ndërsa vende si Kalaja Peles në Rumani u kthyen në muze të vizituar nga miliona njerëz, Lastovo mbeti një zonë gri në hartë. Sot, kjo është pasuria e tij më e madhe. Nuk ka hotele me pesë yje, nuk ka ashensorë xhami. Ka vetëm shtëpi guri dhe njerëz që të shikojnë me dyshim nëse flet shumë lart. Ky është një vend për ata që duan të dëgjojnë zhurmën e cikadave që në mesditë bëhet pothuajse shurdhuese, një simfoni monotone që të fut në një lloj transi.
Pse disa njerëz nuk duhet të vijnë kurrë këtu
Nëse keni nevojë për sinjal Wi-Fi në çdo cep të plazhit, mos ejani. Nëse mendoni se pushimet do të thotë shërbim i përpiktë dhe buzëqeshje të shtira, qëndroni larg. Lastovo nuk do t’ju shërbejë; Lastovo do t’ju tolerojë. Është një ndryshim i madh. Këtu, ti je një mysafir në një ekosistem që ka mbijetuar për shekuj pa ty. Kur dielli perëndon në farin e Strugës, në skajin më jugor të ishullit, drita bëhet e kuqe, e purpurt dhe më pas një vjollcë e thellë që duket sikur po mbyt botën. Në atë çast, e kupton pse ky ishull quhet i dritës së përjetshme. Nuk është sepse dielli nuk ikën kurrë, por sepse kujtimi i asaj drite mbetet i skalitur në mendjen tënde shumë kohë pasi je larguar. Ne udhëtojmë jo për të parë vende të reja, por për të humbur ato pjesë të vetes që nuk na duhen më. Dhe në Lastovo, humbja e vetes është dhurata më e madhe që mund të marrësh.